آخرين بروزرساني ۲۷ دی ۹۶

رمزگشایی از سنت حسنه وقف وقف از دیروز تا امروز

درخصوص تاریخچه وقف باید گفت:«رسول خدا نظام وقف را در شهر مدینه برقرار کرد. پس از این واقعه به پیروی از سنتی که از رسول اکرم (ص) باقی مانده بود، وقف نقش بسزایی در عمران و آبادی شهرهای اسلامی ‏ایفا کرد.» بدین ترتیب وقف در جهان اسلام و همزمان با رسالت پیامبر گرامی ‏اسلام تحقق پیدا نمود و متعاقب آن حضرت علی (ع) با عمران و آبادانی اراضی بایر و حفر چاه و ایجاد نخلستان، تمامی ثمرات و منافع این اراضی را تحت عنوان وقف در جهت استفاده افراد مستمند قرار دادند و این روش و سیره پسندیده از طرف ائمه اطهار (ع) علما، صالحین، افراد خیر و نیکوکار ادامه یافت.

«در ادیان الهی، مساله وقف و صدقه جاریه جایگاه خاصی داشته و در طول تاریخ ایران روند ویژه‏ای را طی کرده است. در دوران حکومت‏های ایران در قبل از ظهور اسلام هم به مسأله‏ وقف و نذر توجه می ‏شد و به معابد و آتشکده‏ ها از جمله آذرگشسب به عنوان نیاز و به صورت اموال و اشیا هدیه می‏ شده است. »

نگاهی کوتاه به پیشینه تاریخی وقف و امور خیر در اسلام:

اوقاف که احباس هم نامیده می شود در دوره بعد از ظهور اسلام با توجه به تعالیم نوع دوستانه ای که در این دین الهی آمده است با شکلی گسترده و فراگیر شیوع یافته و اختصاص آن به معابد و پرستش گاه ها نبود بلکه در راه تعلیمات و زدودن فقر نیز به کار گرفته شد و نقش اجتماعی و فرهنگی گسترش یافته ای را در حیات مسلمانان ایفا نمود. طبق مدارک تاریخی نخستین وقف در اسلام توسط پیامبر اسلام (ص) انجام شد؛«آن حضرت در سال سوم هجرت پس از جنگ احد هفت بوستان و مزرعه آباد را به نام “بساتین السبعه ” که به ایشان هدیه شده وقف نمودند و تولیت آن را پس از رحلت خود به حضرت فاطمه واگذار کردند. این بوستان ها متعلق به یک یهودی بنام مخیریق بود که در جنگ احد به یاری پیامبر آمده بود، مخیریق نامی از اغنیای احبار یهود بنی قینقاع اسلام ناورده است که به صف مجاهدان اسلام پیوست و وصیت کرد که اگر کشته شد دارایی اش را در اختیار حضرت محمد (ص) قراردهند تا به هر خیر که خدایش فرموده و خود خواهد هزینه کند.»

بطور کلی در دوران بعد از اسلام نیز هر وقت امنیت و آرامش نسبی پدیدار می شد زمامداران و وزراء و مردم ثروتمند انسان دوست، دست به فعالیت های عام المنفعه می زدند و یا مبادرت به وقف املاک خود می نمودند

.

عواید موقوفات معمولاً برای نگهداری مسجد، مدرسه یا بیمارستان به مصرف می رسید، فقط در ادوار متأخر، وقف کردن ملک برای افراد یا خاندان ها افزایش یافت.

وقف و امور خیر در سیره پیامبر اسلام :

رفتار و شیوه پیامبر اکرم (ص) به صورت قول یا فعل در رواج و گسترش وقف در جامعه اسلامی دارای اهمیت فراوانی است. به موجب تأکیدی که آن حضرت به مسأله وقف و نتایج مثبت آن در جامعه داشتند، بسیاری از مؤمنین سعی می کردند بخشی از امکانات مالی خود را وقف امور خیریه کنند.

پیامبر اکرم می فرمایند:« ان مما یلحق المؤمن من عمله و حسناته بعد موته عنماً نشره و ولداً صالحاً ترکه و مصحفاً ورثه او مسجداً بناه اوبیتاً لابن السبیل بناه او نهراً اجراه و صدقه اخرجها من ماله فی صحه و حیاته و نلحقه من بعد موته»،«چند چیز است که بعد از مرگ مؤمن پاداش آنها به او می رسد: علمی که از خود به یادگار گذاشته است، فرزند صالحی که جانشین خوبی برای او باشد و قرآنی که به ارث گذاشته باشد، یا مسجدی که ساخته است یا نهری که آن را جاری ساخته است یا صدقه ای که در حال حیات خود انجام داده است »

از این حدیث می توان سه مسأله را بیان کرد: «۱٫ وقف اموال، ارزش علم و فرزند صالح در یک ردیف ذکرشده است ۲٫ در طول تاریخ اسلام ارتباطی جدایی ناپذیر بین وقف اموال، دانش و فرزند صالح وجود داشته است.۳٫ وقف اموال باعث دستیابی انسان به دانش و فرزند صالح می شود.»

وقف و امور خیر در سیره ائمه معصومین:

بعد از پیامبر اکرم (ص)‌، ائمه معصومین (ع)، الگوها ونمونه های عینی تحقق اسلام هستند و رفتار و گفتار آنان تعیین کننده رفتار و فرهنگ مسلمانان است. اهمیت وقف در نظر ائمه (ع) تا آنجاست که حضرت علی (ع) در یکی از وقف نامه هایش هدف خود را از وقف چنین بیا ن می کند:«ابتغاء وجه الله لیر لجنی الله به الجنه و یصرفنی عن النار و یصرف النار عن وجهی یوم تبیض وجوه و تسود وجوه: به منظور جلب رضایت الهی تا به سبب آن مرا داخل بهشت برین فرماید واز آتش دورم دارد و آتش را از صورتم دور فرماید. در روزی که صورت هایی سفیدند و صورت هایی سیاه.» در میان ائمه (ع) حضرت علی (ع) بیشترین وقف را داشته است، علی (ع) در مدت ۲۵ سال امامت خود به کارهای کشاورزی و باغداری مشغول بودند و از این طریق املاک ومزارع فراوانی را به دست می آوردند..آن حضرت غلات باغها را در راه رضای خدا به صورت زکات و صدقه واجب یا مستحب انفاق می کردند و در آخر عمرشان همه باغها و مزارع را وقف کردند.

این باغ ها برای حجاج خانه خدا و برای فقرا خانه شد. از جمله موقوفات حضرت علی (ع)، صد چشمه آب بود که برای حاجیان خانه خدا وقف کرد از آن حضرت روایت شده است که فرمودند:«صدقه و حبس دو ذخیره هستند، پس آنها را برای روزگار خودش حفظ کنید.» «حضرت فاطمه (س) نیز بسیاری از باغ های خود را در مدینه وقف کرد.» «امام حسن (ع) و امام حسین (ع) هم باغ های خود را که هم اکنون در محله نخاوله مدینه به نام باغ صبا و باغ مرجان معروف است وقف کرده اند.» سایر ائمه (ع)، املاک و اموال خود را در راه خدا و برای رفع نیاز فقرا وقف کرده اند. امام محمد باقر(ع) و امام صادق(ع) نیز موقوفاتی در مدینه داشتند.

 

وقف و امور خیر در ایران:

وقف در ایران سابقه طولانی دارد بطوریکه نذورات و وقف اموال به آتشگاه ها و معابد از دوران باستان متداول بوده است و در دوره اسلامی نیز با تحول در شکل و احکام آن ادامه پیدا کرده است. اوقاف در ایران از زمان تصرف سرزمین ایران بدست مسلمانان عرب و در قرن اول هجری رو به گسترش و تحول نهاد. «مرحله اول توسعه وقف در ایران با تصرف زمین های” مفتوح العنوه “،(اراضی که مسلمانان از کفار از طریق جنگ به تصرف درآوردند) آغاز می شود.زیرا اینگونه اراضی در حکم وقف است.در دوره خلفای عباسی که به عصرطلایی تمدن اسلامی شهرت دارد، رقبات موقوفه و درآمد آنها در تمام ممالک اسلامی رو به فزونی نهاد و مردم خیر اندیش و امرا و وزراو بزرگان و تجار موقوفات زیادی را برای امور عام المنفعه از خود به یادگار گذاشتند.»

در دوره سامانیان در نیمه‌دوم قرن چهارم تشکیلات اداری به نام دیوان اوقاف بوجود آمد که به کار مساجد و اراضی موقوفه رسیدگی می کرده است. قبل از آن وظیفه اداره اوقاف بر عهده قضات بوده است. از به وجود آمدن دیوان اوقاف معلوم می شود که در این دوره موقوفات نسبتاً فراوان بوده است. از طرفی چون مهمترین منبع درآمد در این دوره زمین کشاورزی بود و رقبات موقوفه را اراضی کشاورزی تشکیل می دادند لذا، موقوفات از اهمیت ویژه و حیاتی برخوردار بود. در دوره سلجوقی، نظام الملک وزیر ملک شاه، مدارس نظامیه را با استفاده از درآمد موقوفات بنیاد نهاد، با حمله مغولان به ایران وضع موقوفات آشفته گردید و اشراف برخی از آنها را تصرف کردند. تلاش های خواجه نصیر طوسی در دوره هولاکو برای سروسامان دادن به وضع موقوفات، باوجود اینکه نظارت برآنها را خود به عهده گرفت، نتیجه خوبی نداشت و مشکلات همچنان تازمان اسلام آوردن ایلخانان مغول ادامه یافت. تلاشهای رشیدالدین فضل الله همدانی در این زمینه بسیار حایز اهمیت است. با توجه به اینکه موقوفات در این دوره بسیار چشمگیر بوده و رشید الدین فضل الله تأکید زیادی بر آن داشت. همین وسعت و اهمیت سبب ایجاد تشکیلات منظمی برای اداره موقوفات به نام حکومت اوقاف، وابسته به دیوان قضا گردید که تحت نظارت قاضی القضات عمل می کرد و رئیس آن حاکم اوقاف بود.»

پس از این دوران ماهیت مذهبی سلسله صفویه سبب تحول نوع و مصارف موقوفات گشت. در این دوره تشکیلات مستقلی برای اداره موقوفات زیر نظر صدر به وجود آمد که نمایندگانی در همه شهرهای بزرگ به نام وزیر اوقاف داشت و نظارت بر اوقاف بر عهده آنها بود و این توجه موجب گسترش کاروانسراها، رباط ها، تکیه ها، امامزاده ها و آب انبارهای وقفی در این دوره گردید. در دوره صفویه موقوفات رشد و پیشرفت قابل توجهی داشته است. لمبتون می گوید:«اصولاً صفویه بسیاری از املاک خود را وقف مقاصد خیریه بخصوص وقف بقاع متبرکه شیعه و ازهمه بالاتر آستانه امام رضا (ع) در مشهد و خواهرش (س) در قم کردند. بعضی از این املاک وقفی موقوفاتی بود که به خاندان صفویه پیش از آنکه به سلطنت برسند تعلق داشت. شاید بتوان گفت در زمان شاه عباس اول بیش از هردوره دیگر به عده املاک موقوفه اضافه شد.»

با سقوط صفویان وضع موقوفات آشفته شد. با روی کار آمدن افشاریه و توجه نادرشاه به امور نظامی، وی برای تأمین مخارج نظامی، بخشی از موقوفات را ضبط کرد. در دوره زندیه، کریم خان زند قصد داشت مانند صفویان به موقوفات توجه نشان دهد، اما موفق نشد. دردوره قاجاریه موقوفات روبه فزونی گذاشت. اروپاییانی که دراین دوره از ایران دیدن کرده اند، از املاک فراوان موقوفه سخن گفته اند، ازجمله، هانری رنه آلمانی که دراواخر دوره سلطنت ناصرالدین شاه از ایران دیدن کرده است، می نویسد: «”املاک بسیاری وقف مساجد و مدارس و بقاع متبرکه شده است. عایدات املاک وقفی بسیار زیاد است، مخصوصاً عایدات موقوفات امام رضا(ع) که مقبره او در شهر مشهد واقع است بسیار مهم می باشند. ” وی درآمد موقوفات امام رضا (ع) را در سراسر کشور شصت هزار تومان نقد و ده هزار خروار غله ذکر می کند. با وجود اینکه املاک موقوفه ازدادن مالیات معاف بودند، شاه به عنوان حق التولیه سالی هزارتومان از مشهد دریافت می کرد.» آنچه در تاریخ معاصر ایران دارای اهمیت خاص است تصویب قانون موقوفات می باشد که اداره موقوفات تا حدودی سروسامان می گیرد،« پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با فتوای حضرت امام خمینی (ره) تغییراتی درجهت بازگشت اوقاف سابق به مالکیت وقفی صورت گرفت. فتوای امام (ره) در مورد وقف مبنی بر اینکه موقوفات باید درحال وقفیّت باقی مانده و بدان عمل شود تأثیر زیادی بین روستاییان که در نتیجه اصلاحات ارضی زمین های موقوفه را تصرف کرده بودند گذاشته است.» عواملی از قبیل تغییر ساختار تشکیلاتی سازمان اوقاف و اداره آن تحت نظارت مقام ولایت فقیه، تصویب قوانین لازم در جهت احیای موقوفات و رعایت احکام وقف و مسایل شرعی سبب گردید تا افراد خیّر در این امر مهم اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بیشتر مشارکت کنند

نظرات[ ۰ ] | موضوع: مقالات | ۱۳۹۴/۰۹/۱۴ | | |


نظر بدهید

نام *
پست الکترونیک *
وب سایت

عبارت امنیتی *

کلیه حقوق متعلق است به بنیاد خیریه آلاء
دفتر مرکزی: ایران- اصفهان-خیابان آیت الله غفاری- کوچه ی آیت الله سعیدی -بنیاد خیریه راهبری آلاء
کد پستی :8197113765 تلفن تماس 35522006-۳۱-۹۸+ فکس: 35522010-۳۱-۹۸+
دفتر تهران: ایران- تهران- بزرگراه جلال آل احمد به سمت غرب - بعد از پل نصر(گیشا) پلاک 139
تلفن تماس : 88278642-۲۱-۰۰۹۸ فکس: 88278642-۲۱-۰۰۹۸
پست الکترونیک : info@ala.org.ir