آخرين بروزرساني شنبه 18 دی 1400

واکاوی کارکردهای روان‌شناختی خیر و نیکوکاری در چهل و هشتمین نشست خیر ماندگار

به گزارش روابط‌عمومی بنیاد آلاء، چهل و هشتمین نشست تخصصی از سلسله‌نشست‌های خیر ماندگار، چهارشنبه ۸ دی‌ماه سال ۱۴۰۰ با موضوع بررسی کارکردهای روان‌شناختی خیر و نیکوکاری و به همت پژوهشکده آلاء به شکل بر خط (آنلاین) برگزار شد.

دکتر امیر قمرانی، روان‌شناس، عضو هیئت‌علمی دانشگاه اصفهان و عضو گروه مطالعات فرهنگی اجتماعی امر خیر پژوهشگاه آلاء و همچنین دکتر سید محمود محمودیان، متخصص پزشکی اجتماعی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، مهمانان چهل و هشتمین نشست تخصصی خیر ماندگار بودند.

امیر قمرانی در آغاز این نشست بیان داشت: نیکوکاری و انجام‌دادن امور خیر در فرهنگ اسلام، جایگاهی ویژه، مقدس و بسیار والا دارد. نتیجتاً من بحث را از این نقطه آغاز می‌کنم.

اهمیت خیر و نیکوکاری از دیدگاه اسلام

عضو هیئت‌علمی دانشگاه اصفهان در ادامه به بیان بخشی از نشانه‌های تاکید تفکر اسلامی بر انجام‌دادن امور خیر و نیکوکاری پرداخت و گفت: در بسیاری از آیات قرآن کریم خداوند به پیامبر، مؤمنان و همه‌ی انسان‌ها تاکید می‌کند که همواره به فقر، به پدر و مادر، به همسایه، به فرد زیردست و … نیکی کرده و به آن‌ها کمک کنیم. این موضوع دقیقاً در روان‌شناسی امروز نیز نمود دارد. در روان‌شناسی امروز از غرور و خودپسندی به‌عنوان صفات بد و مخرب یاد می‌شود و جالب آنکه عیناً همین موضوع در قرآن و تفکر اسلامی نیز وجود دارد.

وی افزود: در سوره‌ی دهر و در آیه‌های ۸ و ۹ خداوند دوستی و رضای خودش را در گروی کمک به فقیر و اسیر قرار می‌دهد. همچنین در سوره‌ی بقره و در آیه‌ی ۲۱۵ خداوند دعوت به انفاق و نیکوکاری می‌کند و در آن نکته‌ی بسیار زیبایی را به مسلمین یادآوری می‌کند و می‌فرماید که من بر کار خیر شما آگاه هستم و این نکته بسیار حائز اهمیت و متمایز کننده‌ی فرهنگ نیکوکاری بین ما و آنانی که تفکر اومانیستی (انسان‌گرایی) دارند است چراکه ما در هر امر نیک و خیری که انجام می‌دهیم یک ضلع از آن را متعلق به خداوند می‌دانیم.

قمرانی در ادامه به آیه‌ی دیگری از سوره‌ی بقره اشاره کرده و بیان داشت: در آیه‌ی سوره‌ی بقره خداوند نیکوکاری را از جمله بالاترین عبادات می‌داند و ویژگی‌های فرد نیکوکار را بد می‌شمارد. او اضافه کرد: رسول اکرم نیز در جایی می‌فرمایند کسانی که با یتیم به نیکی رفتار کند و به او کمک کند، در بهشت همراه من است.

وی در جمع‌بندی این بحث گفت: آن چیزی که هویداست آن است که در آیات قرآن و احادیث بزرگان دین به‌درستی چیستی نیکوکاری، ویژگی‌های فرد نیکوکار و اقسام نیکوکاری شرح داده شده است و بر اهمیت آن نیز تاکید ویژه شده است.

اقسام نیکوکاری

دکتر سید محمود محمودیان صحبت‌های خود را با توضیح اقسام مختلف نیکوکاری آغاز کرد و تصریح کرد: برخلاف تصور عمومی نیکوکاری فقط محدود به بخش مادی نمی‌شود و گونه‌های مختلفی دارد.

وی افزود: کمک مالی، عاطفی، مراقبتی، آموزشی، تغذیه‌ای، درمانی و سیاسی را می‌توان به‌عنوان اقسام مختلف کار خیر و نیکوکاری بیان کرد. دکتر محمودیان مثالی را برای نیکوکاری سیاسی بیان کرد و گفت: برای مثال کمک و همدردی با مردمی که تحت ظلم سیاسی هستند، نیکوکاری سیاسی تعریف می‌شود؛ مانند کمک‌کردن به مردم ستم‌دیده‌ی یمن.

مفهوم و جایگاه نیکوکاری در روان‌شناسی

در ادامه قمرانی به مبحث مفهوم و جایگاه نیکوکاری در روان‌شناسی ورود کرد و بیان داشت: ابتدا باید کلمات و اصطلاحاتی که در روان‌شناسی مترادف نیکوکاری قرار می‌گیرد را بشناسیم. کلماتی مانند نوع‌دوستی، خیرخواهی، خوبی، شفقت، بخشش، کمک‌کردن، مراقبت کردن، همدلی، مهربانی و … در روان‌شناسی مترادف نیکوکاری تعریف می‌شود.

وی با تاکید بر این که این موضوع سبب می‌شود که بدانیم نیکوکاری چه پهنه‌ی گسترده‌ای از مفاهیم را در برمی‌گیرد، افزود: اگر بخواهیم یک تعریف کلی از نیکوکاری و مفهوم آن در روان‌شناسی بدهیم باید بگوییم نیکوکاری عبارت است از هزینه‌کردن بخشی از دارایی (ثروت، دانش، زمان، وقت، انرژی، اختیار، آسایش، لذایذ) برای کمک‌کردن به دیگران بدون چشم داشت.

محمودیان نیز در این مورد اضافه کرد: این بحث چشم‌داشت نداشتن در نیکوکاری بسیار مبحث مهمی است. بسیار دیده شده که دلسوزی افراطی از جانب پدر و مادر و یا افراد دیگر باعث می‌شود که توقع ایجاد شود و این موضوع باعث ایجاد تعارض می‌شود و یا اینکه بعضاً افراد انتظار دارند در جواب کار نیکی که می‌کنند جبران صورت بگیرد که این اصلاً موضوع خوبی نیست.

در ادامه قمرانی عضو هیئت‌علمی دانشگاه اصفهان بیان داشت: گاهی دیده می‌شود که مادری از ازدواج فرزند خود تا حدی ناخشنود است و ته دلش می‌خواسته هرگز او ازدواج نکند چراکه تمام عمر خود را وقف محبت به فرزند کرده و حالا از تقسیم شدن خوشبختی فرزندش با شخص دیگری حس خوبی ندارد که ما در روان‌شناسی به این پدیده سندروم آشیان خالی می‌گوییم که بسیار موضوع مهم و حساسی است.

وی اضافه کرد: حدیثی از اما حسین نقل می‌شود که اگر به شخصی نیکی کردید و او سپاسگزاری نکرد، دلسرد نشوید چراکه خداوند پاداش شما را می‌دهد و این همان بحث ضرورت چشم‌داشت نداشتن در نیکوکاری و انجام امور خیر است.

نظریه‌ی زیستی رفتاری ژن خودخواه و پارادوکس نیکوکاری و خودخواهی

قمرانی در قسمتی دیگر از بیاناتش سراغ نظریه‌های روان‌شناختی و فلسفی مرتبط با نیکوکاری رفت و گفت: متأسفانه در بسیاری از موارد نظریه‌های مختلف یا ناقصی مطرح می‌شوند و یا اشتباه فهمیده می‌شوند و موجب ضدیت با نیکوکاری می‌گردد. به‌عنوان‌مثال پروفسور داوکینز کتابی با عنوان ژن خودخواه دارد که باتوجه‌به نظریه‌ی ژن خودخواه، یعنی نظریه‌ای که می‌گوید در بدن تنها ژن‌های خودخواه و قدرتمند باقی می‌مانند، توضیح می‌دهد که ما به‌عنوان حاملان این ژن‌ها نمی‌توانیم خیرخواه دیگران و نیکوکاران بدون چشم داشت باشیم.

وی افزود: اما چیزی که مورد غفلت قرار می‌گیرد این است که داوکینز در همین کتاب اضافه می‌کند که فرهنگ تأثیر بسزایی در ساختن انسان‌ها و افکارشان دارد، نتیجتاً باید با ایجاد و گسترش فرهنگ نیکوکاری، انسان‌ها را به این‌سو ترغیب کرد، با این کار در ادامه خواهیم دید که انسان‌های خیرخواه و دگرخواهی به وجود خواهند آمد.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه اصفهان ادامه داد: که بسیاری از فیلسوف‌های بدبین نیز چنین تصوری دارند و معتقدند انسان نمی‌تواند بدون توقع و چشم‌داشت نیکوکار باشد. فیلسوفانی مانند هابز و هاپکینز چنین اندیشه‌ای داشتند و حتی شخصی به نام دونالد هب، نظریه‌ای دارد که انسان‌ها به خانواده و خویشاوندان خود نیکی می‌کنند و به آن‌ها اولویت می‌دهند چراکه آن‌ها را از خودشان می‌دانند. اما روان‌شناسان پس از تحقیقات بسیاری و با استنادهای علمی ثابت کرده‌اند که اگر اثرات قطعی نیکوکاری برای همگان آشکار شود، قطعاً انسان‌ها بدون هیچ چشم‌داشتی به سمت نیکی کردن بیش از پیش خواهند رفت.

وی افزود: همان‌طور که در حال حاضر می‌توان مثال‌های بسیاری را آورد که از گروه‌هایی که کار خیر بی چشم‌داشت انجام می‌دهند، همچون پزشکان بی‌مرز که از جان خود نیز می‌گذرند. دکتر قمرانی در ادامه به برشمردن تبعات مثبت نیکوکاری بر طبق پژوهش‌های روان‌شناختی پرداخت. تبعاتی همچون اضطراب کمتر، افسردگی کمتر، ترس کمتر، استرس کمتر، پرخاشگری و خشونت کمتر، بیماری جسمانی کمتر، انتقاد کمتر از خود و دیگران، رضایتمندی بیشتر، شادی بیشتر، خوش‌بینی بیشتر، روابط دوستانه بیشتر، امیدواری بیشتر، بهبودی زودتر از بیماری، تمرکز بیشتر، یادگیری بیشتر، آرامش بیشتر …

تظاهرات عجیب مهربانی

محمودیان نیز در بخش پایانی صحبت‌های خود از تظاهرات عجیب مهربانی سخن به میان آورد و توضیح داد که باور غلط از نیکی کردن می‌تواند تأثیرات مخربی به همراه داشته باشد.

وی افزود: عصبانیت یکی از این موارد است که عمدتاً در والدین دیده می‌شود و می‌تواند موجب تعارضاتی شود. همچنین وسواس یکی دیگر از این موارد است که افراد مدام در تب‌وتاب انجام‌دادن کاری برای دیگران هستند. تفکر جادویی مورد بعدی بود که محمودیان به آن اشاره داشت و تصریح کرد: گاهی دیده می‌شود که فردی عمل خیری انجام می‌دهد و انتظار دارد فلان مشکلش در یک اداره حل شود.

محمودیان ادامه داد که البته ما در تفکر دینی خود معتقدیم انجام کار نیک قطعاً یک جایی در زندگی به ما کمک خواهد کرد اما مرز باریکی بین این باور و تفکر جادویی نسبت به نیکوکاری وجود دارد که باید در نظر گرفته شود.

وی از تشویق به خوردن و چاقی، اجازه ندادن به فرزندان برای تجربه‌کردن و مسئولیت‌پذیری، عدم صدور اجازه برای ورزش‌کردن و حضور در سرما، عدم ابراز نارضایتی از دود و دخانیات در فضای بسته یا ترک محل، سرزنش از سر دلسوزی و توقع اطاعت بی‌قیدوشرط و سؤال از زندگی خصوصی برای کمک‌کردن به دیگران، به‌عنوان دیگر تظاهرات عجیب مهربانی یاد کردند.

محمودیان تصریح کرد: البته این صحبت‌ها به این دلیل است که اگر فرهنگ نیکوکاری به همه و باورهای درست و منطقی در اجتماع بهتر شکل بگیرد، به نفع همگان است و ما جامعه‌ای هستیم که به گسترش فرهنگ درست نیکوکاری نیاز مبرم داریم.

نظرات[ 0 ] | موضوع: اخبار, اخبار مهم, اخبار ويژه | 1400/10/11 | | |
 بدون نظر
کلیه حقوق متعلق است به بنیاد خیریه آلاء
دفتر مرکزی: ایران- اصفهان-خیابان آیت الله غفاری- کوچه ی آیت الله سعیدی -بنیاد خیریه راهبری آلاء
کد پستی :8197113766 تلفن تماس 35522006-۳۱-۹۸+ فکس: 35522010-۳۱-۹۸+
دفتر تهران: ایران- تهران- بزرگراه جلال آل احمد به سمت غرب - بعد از پل نصر(گیشا) پلاک 139
کد پستی: 1446667451تلفن تماس : 86015321-۲۱-۰۰۹۸ فکس: 88258900-۲۱-۰۰۹۸
پست الکترونیک : info@ala.org.ir