آخرين بروزرساني سه‌شنبه 21 دی 1400

آموزش نیکوکاری وعمل خیری

تعاملات چهارگانه شخص با خود، خلق، خلقت و خداوند پوششی مناسب برای گسترۀ تعامل انسانی در هستی هستند.  در این تعاملات،  انگیزههای متعددی ممکن است موجب عمل شخص باشد که سبب  نتیجهای مثبت یا منفی شود.

آنچه در همۀ انواع تعامل به عنوان معیار اصلی برای نشان دادن تعامل مثبت است، رعایت اصل «پرهیز از  منفعتجویی شخصی» است. یعنی وقتی شاهد «عملِ ارزشمند و اخلاقی» هستیم که تحت این اصل انجام شده باشد .این موضوع در ارتباط با خداوند با بیان بسیار لطیف امام علی(علیه السلام) قابل درک است که فرمود:

اِلهی! ما عَبَدتُکَ خَوفا مِن نارِکَ وَ لا طَمَعا فی جَنَّتِکَ، بَل وَجَدتُکَ اَهلاً لِلعِبادَةِ فَعَبَدتُکَ . خدایا! تو را پرستش نکردم به طمع بهشتت و نه از ترس جهنمت؛ بلکه تو را چون شایسته نیایش و پرستش دیدم پرستش کردم .

همین منطق در ارتباط با خلقت،  خلق و حتی خود امکان  پیگیری دارد .وقتی با چنین منطقی به ایجاد تعاملات چهارگانه وارد  میشویم،  به  حوزهای از  فعالیتهای بشری نظر  کردهایم که آن را «نیکوکاری»  یا «خیر»  نامیدهاند .نیکوکاری، عملی انسانی است که ارزش آن به دستاوردهای بعدی آن نیست؛ بلکه به ارزش ذاتی خود عمل است.

امر خیر، ماهیتا دارای زیبایی است.عملی ارزشمند است.  کاری خداپسندانه و خلقپسند است. این عمل انسانی، عملی فراتر از میل یا منفعت خود است .شخصی که به آن روی  میآورد، از خود گذشته است و به دیگری توجه دارد. در عمل خیر، شاهد تقدم دیگری بر خویش هستیم. این عملِ ارزشمند اجتماعی ،آرمانی است که بسیاری به آن دل  بستهاند که هر گاه چنین فرصتی برایشان حاصل شود،  شکر خدای بجای  میآورند.  ایرانیان در طول تاریخ حیات اجتماعی خود همواره به عمل خیر  پرداختهاند.نیکوکاری نه یک سفارش که یک ویژگی در فرهنگ ایرانیان بوده و هست.  میتوان باور به خیر را،  اصلیترین باور در میان باورهای فرهنگی مردم ایران و عنصری از عناصر هویتی آنان معرفی کرد.

چرا چنین است؟

بررسی و تحلیل تاریخی نشان  میدهد که چنین باوری در ایران امروز با تمام سابقه تاریخی آن، به طور جدی و گسترده با  آموزههای دینی اسلام آمیخته است .همۀ مسلمانان باور دارند که فقط با توسل به قرآن  میتوانند هدایت شوند و خیر به عنوان عملی انسانی، یکی از  پایههای  سهگانه «تقوا» محَسوب میشود که جز به آن شَّخص از «هدایت قرآن» بهره نمیبرد. ذَلِكَ الکِتَابُ لا رَیبَ فِیهِ هُدًى لِلمُتَّقِینَ؛ الذِینَ یُؤمِنُونَ بِالغَیبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقنَاهُم یُنفِقُونَ (سوره بقره؛ آیات 2 و 3). انفاق از آنچه رزق شده، لازمۀ تقوی است؛ همان تقوایی که زمینۀ هدایت را فراهم  میکند. انفاق در عرف عمومی معادل نیکوکاری است. بدین معنا که از «رزق» باید انفاق کرد. پس برای دینداران «هستیِ انفاق» یک حکم الهی است و در آن تردیدی نیست؛ اما مسالۀ اساسی «چگونگیِ انفاق» است. این محل اصلی بحث و اختلاف نظر است، هم در موضوع آن و هم در روش آن .

در تشریح این اختلاف نظر بر سر «روش»  نیکوکاری،  محل اصلی تفاوت آراء «مفهومِ نیکوکاری» است.  اینکه نیکوکاری را با چه تعریفی در نظر بگیریم، مربوط به منظری است که به آن نگاه  میکنیم. مناظر نگاه به خیر را  میتوان در دو شکل کلی معرفی کرد: معنای محدود یا «مضیّق» و معنای وسیع یا «موسع». این که رزق را به معنای «مضیّق» بکار گیریم یا «موسع» منجر به دو رویکرد اساسی در عرصۀ عمل نیکوکارانه  میشود. رویکرد اول، معنایی از رزق را دنبال  میکند که معادل «مال» است. مال به همۀ دارایی مادی شخص اطلاق  میشود. این رویکرد با این معنای از رزق، شخص را به «پرداخت» دعوت  میکند و  آنهم پرداخت بدون توقعِ دریافت مقابل. رویکرد دوم، معنایی از رزق را مبنای کار قرار  میدهد که معادل «موجودیت» شخص است. موجودیت شخص به همۀ وجودِ او اطلاق  میشود. این رویکرد با این معنای از رزق، شخص را به «خدمت» دعوت  آنهم خدمتی به خود، به خلق، به خلقت و به خدا، با تمام وجود و امری همواره و  همهجا ممکن. این معنای نیکوکاری،  آن را عملی  همهموضوعی،  همهمکانی و  همهزمانی معرفی  میکند که البته همگانی خواهد بود. به همین ترتیب در رویکرد اول،  گسترۀ نیکوکاری به «دیگری» محدود است؛ در  حالیکه در رویکرد دوم ،گسترۀ نیکوکاری علاوه بر خلق، خود، خلقت و خالق را هم در بر دارد .

ممکن است سئوال شود که چنین عمل ارزشمندی، آیا امرِ نهاده در فطرت آدمیان است یا امری است اکتسابی از محیط اجتماعی و با تربیت انسان ها در پیوند است؟ اگر نیکوکاری را امری «ذاتی»  قلمداد کنیم،  می توانیم چنین بپنداریم که همۀ آدمیان با آن آمیخته اند و هر کس که قادر است به آن می شتابد! این دری از درهای بهشت خداوند است که شخص می تواند آن را به دست خود بگشاید و کلید آن در وجودش به امانت است. پس چه حاجت به آموزش؟ در این نوع نگاه، عملِ نیکوکارانه به نیروی درونی برپاست.نیازی به برانگیختن و البته آ گاهی از بیرون نیست. اما آیا تاریخ حیات بشر نشانه های کافی از چنین  نهادهای در نهاد بشر دارد؟ واقعیات تاریخی بیش از  آنکه آشکار کنند چنین طبیعتی در  انسانها وجود دارد، نشان می دهند که چنین موضوعی با آموزش و اکتساب آمیخته است. وقتی کسانی برای آن آموزش دیده اند، بدان عمل روی آورده اند و البته دیگران را از آن بهره مند ساخته اند. این آموزۀ برآمده از حیات تاریخی بشر، سبب می شود تا به یکی دیگر از وظایف نظام  آموزشی عنایت شود:

«آموزش نیکوکاری و خیّری .»

اقامۀ خیر همانند  دهها عمل دیگر انسانی نیازمند آموزش ابناء بشر است. نظام آموزشی یک کشور، به تدارک  فرصتهایی اقدام  میکند تا فرزندان آن جامعه در  آنها به تجربه بپردازند و برای عمل به  آنها آماده شوند. آیا در شرایط امروز جهان و ایران،  میتوان «نیکوکاری»  را جزو موضوعات مهمی قلمداد کرد که نظام آموزشی باید برای  آنها  فرصت تجربه فراهم کند؟ آیا در میان موضوعاتی که ارزش ورود به عرصۀ نظام آموزش رسمی را دارند، آن قدر موضوعات مهم یافت  میشود که جایی برای نیکوکاری نباشد؟ اصولا نیکوکاری جزو موضوعات مهم و ارزشمندی است که در میان موضوعات نظام آموزشی قرار  میگیرد و در برنامۀ آموزشی بسیاری از کشورها قرار گرفته است و ایرانیان هم بدان عنایتی  داشتهاند .حال با این باور پرسش این است که در این موضوع، نظام آموزشی ایران از زمان  شکلگیری آموزش نوین تاکنون، مخصوصا در دوره حیات جمهوری اسلامی چه کرده است؟

در میان اسناد مهم نظام جمهوری اسلامی، سند  چشمانداز 1404 (مصوب 1382) دارای ارزش فراوان است. در این سند به موضوعاتی اشاره شده و شخص ایرانی مدنظر در افق این  چشمانداز را دارای چنین  ویژگیهایی دانسته است: «فعال ، مسئولیتپذیر، ایثارگر، مؤمن،  رضایتمند، برخوردار از وجدان کاری، انضباط ،روحیۀ تعاون و سازگاری اجتماعی، متعهد به انقلاب و نظام اسلامی و شکوفایی ایران و مفتخر به ایرانی بودن .»

در سیاستهای کلی ایجاد تحول در نظام آموزش و پرورش( 1392)  بهطور آشکار به معرفی موضوعاتی اقدام نشده است که بتوان به آن برای پیگیری آموزش نیکوکاری ارجاع داد. اما در «برنامۀ درسی ملی جمهوری اسلامی ایران»(1391) در ذیل « شایستگیهای پایه»  به وضوح از  شایستگیهای اخلاقی یاد شده و شخص دارای اخلاقِ مدنظر به این شرح معرفی شده است: «متعهد به  ارزشهای اخلاقي از جمله: صدق، صبر، احسان و رأفت، حسن خلق، حیا، شجاعت ،خوی شتنداري، قدرشناسی، رضا، عدالت، قناعت، نوع دوستی و تکریم والدین و معلم در شئون و مناسبات فردی و اجتماعی .»

این  زمینههای مطرح در اسناد کلان، نیازمند عنایت کارگزاران نظام آموزشی در سطح عملیاتی است. در سطح عملیاتی نظام آموزشی، سه گروه عمده دارای نقش  منحصربهفرد هستند: مولفان  کتابهای درسی، مدیران مدارس و معلمان .مولفان به تولید  فرصتهای رسمی و مستقیم مربوط به نیکوکاری اقدام  میکنند ،مدیران  زمینههای لازم را برای اجرایی شدن  فرصتهای رسمی فراهم  میآورند و معلمان هستند که  فرصتهای تدارک شدۀ رسمی را با آموزش و عمل خود به شاگردان انتقال  میدهند و عواطف و انگیزۀ عمل را در آنان تحریک  میکنند.

این گروه اخیر، یعنی معلمان، بیش از همه  گروههای دیگر دارای نقش اثرگذار در دل و جان شاگردان هستند. گرچه معلمان بزرگترین گروهی را تشکیل  میدهند که به توسعه و تعالی نیکوکاری در جامعه  مشغولاند و البته در این مسیر دارای توفیقات فراوانی  بودهاند، اما لازم است مدیران و معلمان از حمایتهای سازمانی و دانشی برخوردار شوند.  گرچه تدارک  حمایتهای سازمانی از اختیارات وزارت آموزش و پرورش و تامین  حمایتهای دانشی از  قابلیتهای  دانشگاهها و  پژوهشگاهها و  حوزههای علمیه است؛ اما نقش  خیریهها و  جهتگیری  آنها در تعیین مصادیق نیکوکاری نیز درخورِ توجه است. آیا شاگردانی که در  مدرسهای خیّرساز تحصیل  میکنند نسبت به همتایان خود که در  مدرسهای غیرِ آن مشغول به تحصیل هستند، از حیث فهم عمل نیکوکارانه با تجارب متفاوتی مواجه هستند و در عمل تفاوتی دارند؟ آیا زمان آن نیست که آموزش نیکوکاری هم در فهرست کارهای خیر قرار گیرد و نیکوکاران عزیز به آن نیز به دیدۀ لطف نظر کنند؟ «آموزش نیکوکاری »به واقع تامین شرایط استمرار این عملِ ارزشمند و در عین حال مورد نیاز حیات اجتماعی است.  سرمایهگذاری در این موضوع، درختی را در جامعه  مینشانند که «پرثمر» خواهد بود و «بازتولید» آن به واسطۀ خودش به بار خواهد نشست.

نعمت الله موسی پور

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان

نظرات[ 0 ] | موضوع: مقالات | 1400/10/21 | | |
 بدون نظر
کلیه حقوق متعلق است به بنیاد خیریه آلاء
دفتر مرکزی: ایران- اصفهان-خیابان آیت الله غفاری- کوچه ی آیت الله سعیدی -بنیاد خیریه راهبری آلاء
کد پستی :8197113766 تلفن تماس 35522006-۳۱-۹۸+ فکس: 35522010-۳۱-۹۸+
دفتر تهران: ایران- تهران- بزرگراه جلال آل احمد به سمت غرب - بعد از پل نصر(گیشا) پلاک 139
کد پستی: 1446667451تلفن تماس : 86015321-۲۱-۰۰۹۸ فکس: 88258900-۲۱-۰۰۹۸
پست الکترونیک : info@ala.org.ir