آخرين بروزرساني سه‌شنبه 21 دی 1400

چیستی، چرایی و چگونگی آموزش نیکوکاری

«نیکوکاری» در لغت به معنای لطف،  کرم، احسان، بّر، خوبی، خیر،  کار خیر کردن و دستگیری آمده است (دهخدا،1377)  و به کسانی که دارای این فضائل اخلاقی باشند افراد نیکوکار گفته  میشود.

مراد از «آموزش نیکوکاری» نیز به کارگیری تمام عوامل آموزش ازجمله اهداف آموزشی، محتوای برنامه درسی ، روشهای تدریس، کارکنان و مربیان تربیتی، محیط یادگیری و سایر عوامل مربوط به آن در شکل گیری باورها و ارزشهای  نوع دوستانه و سبک زندگی خیرخواهانه دردانش آموزان است.

چرایی و ضرورت آموزش نیکوکاری در کودکان

ازنظر صاحب نظران، آموزش و تربیت در دوران کودکی بسیار  نقش آفرین است .از دیدگاه جان لا ک، ذهن کودک در ابتدای تولد چون لوح سفیدی است که هر آنچه را که  میتواند احساس و تجربه کند به یاد می سپارد (السون، هرگنهان .ترجمه سیف 1389). با این توصیف، کودکان در این سن که وارد  مجموعه هاى  آموزش وپرورشی  میشوند در  مرحله ای هستند که افکارشان  به تدریج شکل می گیرد و آمادگی برای دریافت و نهادینه کردن هرگونه مفاهیمی را دارند.

برخی پژوهشهای انجام گرفته مؤید این نظر ورزیها هستند؛ به عنوان مثال طبق نتایج  پژوهشهای کول، دنیز، اسمیت سایمون و کوهن( 2009)کودکان می آموزند که معیارهای جامعه خود را بپذیرند؛ سائقه ای خود را از راههایی بیان یا سرکوب کنند که از لحاظ اجتماعی پذیرفتنی است.درپژوهش دیگر نوع دوستی و همدردی کودکان با دیگر کودکان مطالعه شده است که نشان  میدهند در بعضی از  فرهنگها برای  نوع دوستی و کمک به دیگران اهمیت و ارزش بیشتری  قائل اند و کودکان نیز تحت تأثیر تجربه خانواده و مدرسه در بافت فرهنگی جامعه خود در رفتار جامعه پسند مشارکت دارند. با توجه به نتایج  پژوهشها  میتوان بیان کرد که و10 رشد کودك مفهومی وابسته به زمینه و فرهنگ است. 11از مجموع مطالبی که بیان شد، اهمیت و جایگاه آموزش نیکوکاری و نقش آن در تمام وجوه زندگی انسان روشن  میشود. برای بیشتر نشان دادن اهمیت و آثار آموزش نیکوکاری، از چند بعد این بحث را بررسی  میکنیم، برخی از ابعاد آموزش نیکوکاری شامل موارد ذیل  میشود:

الف) بعد فردی:  کمک رسانی و نیکوکاری باعث آرامش روحی و روانی در فرد شده و موجب رشد خصلتهای والای انسانی  میشود. به طوریکه در آیات قرآن نیز به اینَّ امر اشاره شده اسَت، خَداوند میفرماید:

«الذینَ یُنفِقونَ اَموالهُم بِاللّیلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً فَلَهُم اَجرُهُم عِندَ رَبِّهِم وَ لا خَوفٌ عَلَیهِم وَ لا هُم یَحزَنونَ»؛  آنها که اموال خود را شب و روز، پنهان و آشکار انفاق میکنند، مزدشان نزد پروردگارشان است؛ نه ترسی بر  آنهاست و نه غمگین  میشوند. (بقره /274)

همچنین در جای دیگری خداوند میفرماید:

«مَن عَمِلَ صالِحاً مِن ذَکَرٍ اَو اُ نثی وَ هوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجزِیَنَّهُم اَجرَهُم بِاَحسَنِ ما کانوا یَعمَلونَ»؛ حیات پاکیزه و زندگی همراه با آرامش روحی را از آنِ کسی  میداند که نیکوکار و اهل ایمان باشد. (نحل/97)

نتیجه تحقیقات نیز حاکی از آن است که انجام عمل خیر، باعث ایجاد حس شادمانی  میشود و افراد خیرخواه استرس کمتری تجربه  میکنند؛ این افراد از طول عمر بیشتری برخوردارند و امید به زندگی بیشتری دارند. (به نقل از گنجی و همکاران،1391).

ب) بعد اجتماعی: بیان اثرگذاری و نتایج مثبت نیکوکاری در جامعه به افزایش و ترویج این عمل در جامعه  می انجامد. درواقع  مهمترین عرصه نمود و تحقّق نیکوکاری  انسانها، اجتماع است. (گنجی و الماسی بیدگلی،1391، ص 931). از آثار اجتماعی نیکوکاری ایجاد دوستی میان  انسانها،  همگرایی اجتماعی و ایجاد همبستگی است. خداوند با اشاره به این پیامد اجتماعی نیکوکاری در آیه 34 سوره فصلت میفرماید که نیکوکاری تا چه اندازه  میتواند در برطرف کردن کینه ها و دوری از واگرایی اجتماعی مفید باشد.

ج) بعد معنوی: انسان  بهحکم وجدان و فطرت پاکی که خداوند در نهادش قرار داده است گرایش به دست گیری از دیگران دارد. انجام اعمال خیر به رشد و تعالی رضایت الهی و درنهایت قرب الهی منجر  میشود.

د) بعد فرهنگی: آموزش نیکوکاری  میتواند با ایجاد بستری مناسب جهت ایجاد فرهنگ مشارکتی و  کمک رسانی و  آداب ورسوم کمک به دیگران شود و به نسلهای بعدی انتقال یابد.

هـ)بعد اقتصادی: نیکوکاری میتواند به عنوان یکی از عواملی قلمداد شود که باعث تعدیل ثروت در جامعه شده و فاصله طبقاتی بین اقشار مختلف جامعه و نابرابری اقتصادی و اجتماعی را از بین میبرد.

در ادامۀ بحث پژوهش هایی که مؤید ضرورت آموزش نیکوکاری و پیامدهای مثبت آن در جامعه است، آورده میشود:

ابن خلدون جوهره حیات جمعی را تعلق اجتماعی، روح یاریگری و نیکوکاری  میداند که در  بادیه نشینی از طریق اجتماع افراد بر اساس نظام خویشاوندی حاصل  میشود و در شهرنشینی از طریق گسترش نهادهای اجتماعی و روابط همسایگی صورت  می پذیرد (آزاد ارمکی،1376،  ص 282).  رفتارهای  نوع دوستانه رفتارهایی هستند که در سطح فردی با هدف کمک به رفع بحران از زندگی دیگران و در سطح اجتماعی با هدف مساعدت به حفظ آرامش جامعه انجام  میشود. ازنظر کنت نوع دوستی شالوده زندگی در جامعه است (اسکات و سلگو،2007، به نقل از احمدی ،2009). رفتار  نوع دوستی حاصل خود تنظیمی و خود کنترلی یعنی سازه های صفت شخصیتی  وظیفه شناسی است (کاسپی ،رابرتز و شاینر،2005 به نقل از قره باغی، وفایی الهیاری و بهرامی احسان،2012).

چگونگی آموزش نیکوکاری در مدارس

آیزنر در تعریف برنامه درسی  میگوید: «برنامه درسی عبارت است از یک سلسله وقایع آموزشی  طراحی شده که  به قصد تحقق نتایج آموزشی برای یک یا چند  دانش آموز پیش بینی شده است» (ملکی ،1381: 14). برنامه درسی را در حالت کلی به دو نوع رسمی وغیررسمی تقسیم میکنند. منظور از برنامه درسی رسمی، فعالیتهای درسی 12هستند که نظام آموزشی  آنها را  به طور رسمی اعلام  میکند و در بسیاری از موارد در 13قالب کتابهای درسی در مراکز آموزشی تدریس  میشود (آیزنر ،1985، ص 181). از طرفی بسیاری از یادگیریها در برنامه درسی  پیش بینی نشده است؛ اما دانش آموزان در مدرسه آن را به طور طبیعی یاد میگیرند. این  آموزشهای غیررسمی از تجارب داخل مدرسه و مجموعه روابط و مناسبات شکل  میگیرد (آسبروکس1، 2000).

الیزابت والانس در کتاب برنامه درسی پنهان و تربیت اخلاقی مفاهیم برنامه درسی پنهان را به سه قسمت تقسیم میکند: در مفهوم اول، برنامه درسی پنهان به  همهچیز در مدرسه از تعامل معلم و شاگرد گرفته تا ساختار کلاس و الگوی کلی سازمان  آموزش وپرورش  به عنوان نمونه کوچک نظام  ارزشهای اجتماعی اطلاق  میشود. در مفهوم دوم، برنامه درسی پنهان، به فرآیندهایی اطلاق  میشود که در مدرسه یا از طریق مدرسه اجرا  میشود. مثلاً اکتساب  ارزشها، اجتماعی کردن و حفظ ساختار طبقاتی. در مفهوم سوم، برنامه درسی پنهان به درجه متفاوت قصد و نیت و به عمق نهان بودن عملکرد مدرسه اطلاق  میشود. در این مفهوم ،برنامه درسی پنهان شامل نتایج فرعی کاملاً قصد نشده و تصادفی و نیز نتایج عمیقی است که از کاربرد اجتماعی و  تاریخی  آموزش وپرورش حاصل  میشود (مسائل  آموزش وپرورش،1389). با توجه به مباحث مذکور میتوان گفت که نظام  آموزش وپرورش  میتواند از طریق  برنامه هاى درسی رسمی و غیررسمی فرصت و امکان مناسب را براى تحقق باورها و درونی سازى  ارزشها و هنجارهاى نیکوکارانه فراهم کند که این امر از طریق فرایند طراحی عناصر برنامه درسی انجام  میگیرد. عناصر مؤثر برای ارائه برنامه درسی مناسب در جهت آموزش نیکوکاری به دانش آموزان  میتواند شامل موارد زیر باشد: 1.  تعیین اهداف و مقاصد 2.1415و (چون تعیین  بازی، محتوای ایفای کتب نقش ودرسی )… 3. 5. مواد وفضا  و منابع 4مکان. . البته فعالیت درها و کنار آن  روش باید های به برنامهتدریس  درسی پنهان نیز توجه کرد که شامل این موارد است: تعاملات بین شاگردان و معلمان،  فضا و محیط مدرسه، برگزاری جشنها و مراسم،  داستانها و  نمایشها، بازدید از مراکز بهزیستی و خیریه، گردش علمی در محیطهای طبیعی و یادآوری  نعمتهای الهی و ایجاد حس مسئولیت در قبال افراد نیازمند و حفظ  محیط زیست و سایر موارد.

ارائه راهکارهای اجرایی آموزش نیکوکاری

برای ارائه راهکارهای اجرایی در جهت آموزش نیکوکاری در مدارس  می بایست روی اصلهایی تأ کید کرد که به برخی از  آنها در ذیل اشاره  میشود.

  1. اصل الگودهی: کودکان آنچه میبینند را به ذهن  میسپارند و آن را الگو قرار  میدهند. مربیان و  خانوادهها باید خودشان نیکوکار باشند تا  دانشآموز نیز با الگو قرار دادن آنها، به این امر گرایش بیشتری داشته باشند.
  2. اصل تشویق: کودکان را به کمک به دیگران و مسئولیت پذیری در قبال دیگران تشویق کنید،  آنها را در کارهای خیریه و نیکوکارانه مشارکت دهید. به  آنها یاد بدهید که همیشه کمک به شکل مادی نیست و حتی  دانش آموز  میتواند با  کمکدرسی به دیگران کمک کنند.
  3. اصل آشنایی کودکان با فطرت خود: اساس اولیه پذیرش افعال و رفتار نیک در فطرت تمام کودکان وجود دارد و وجود همین تمایلات فطری در کودکان یکی از اساسی ترین  ویژگیهایی است که به مربی کمک  میکند تا  آموزشهای اخلاقی و انسانی ازجمله نیکوکاری و  کمک رسانی به هم نوع را انجام دهد.
  4. آشنایی کودکان با لذت کمک رسانی: کودکان را در موقعیت  کمک رسانی و انجام  فعالیتهای داوطلبانه قرار دهیم.لذتها به دو شکل مادی و معنوی هستند، شناساندن و ایجاد تجربه لذت معنوی یکی از وظایف مربی است که میخواهد نیکوکاری را به دانش آموز آموزش دهد، بخصوص زمانی که این آموزش  بهصورت عملی و با ایجاد شرایط وموقعیت واقعی باشد.

 تجارب ملی و بین المللی

در این بخش اهداف تربیت اخلاقی ازجمله نیکوکاری در دو کشور ایران و ژاپن را با توجه به سند ملی برنامه درسی  آنها بررسی میکنیم. اهداف تربیتی این دو کشور در چهار حوزه، شبیه به هم  تنظیم شدهاند که در برنامه درسی کشور ایران این  حوزه ها  عبارت اند از: 1. رابطه با خویشتن؛ 2. رابطه با خدا؛ 3. رابطه با سایر  انسانها؛ 4. رابطه با خلقت. در برنامه درسی کشور ژاپن نیز این  حوزهها  عبارت اند از: 1. واکاوی خود؛ 2. رابطه با طبیعت و داشتن افکار برتر؛ 3. رابطه با دیگران؛4. رابطه با گروه و جامعه. برنامه درسی ژاپن از سه بخش تشکیل شده است: موضوعات درسی،  تربیت اخلاقی و  فعالیتهای خاص.  هر مدرسه  برنامهای درسی بر اساس واحدهای درس برنامه تحصیلی تنظیم  میکند که نشان دهنده استانداردهای  تعیین شده در وزارت تربیت، علم و فرهنگ است .تربیت اخلاقی باید از طریق همه فعالیتهای آموزشی مدرسه ارائه شود؛ درنتیجه آموزش صحیح برای رشد اخلاقی،  نه تنها در ساعات مربوط به تربیت اخلاقی ،بلکه باید در ساعات مربوط به موضوعات درسی و  فعالیتهای ویژه نیز ارائه شود (ایکه موتو ،1391، ص 75). در کشور ژاپن هدف تربیت، پرورش کامل شخصیت و کوشش در جهت رشد، سلامت روحی و جسمی افراد است. مردم باید چنان پرورش یابند که  به عنوان سازندگان جامعه و کشوری  صلح دوست،  به راستی و عدالت ارج نهند؛ و به ارزشهای فردی معتقد باشند؛ کارجو و کار طلب بوده ،برای کار ارزش قائل شوند و احساس مسئولیت کنند؛ سرشار از روح استقلال باشند و برای صلح جهانی و رفاه و آسایش بشر و ایجاد روابط و تفاهم جمعی از هیچ اهداف کوششی تربیتی  در دریغ بعد نداشته اخلاقی باشند کشور(ایران نیز کوبایاشی ،طبق 1976، ص مصوبات 121).دورۀ ابتدایی (شورای عالی  آموزش وپرورش ،1379) از  این قرار است: دانش آموز باید راستگو و امین باشد؛ مؤدب و مهربان باشد؛ به عهد خود پایبند باشد؛ مظاهر حیا و عفت در او آشکار شود؛ احترام به  بزرگترها را وظیفۀ خود بداند و به نظرات  آنها توجه کند؛ از والدین اطاعت کند؛ شجاع و صبور باشد؛ پاکیزگی را دوست بدارد؛ تکالیف شخصی روزانۀ خود را شخصاً انجام دهد؛ برای رسیدن به موفقیت پشتکار داشته باشد و تلاش کند؛ پوشش اسلامی را دوست داشته و آن را رعایت کند؛ اوقات فراغت خود را با  فعالیتها مناسب پر کند؛ امیدوار و بانشاط باشد و از مواجهه با مشکلات هراس نداشته باشد؛ ظاهری آراسته داشته باشد؛ خطا و اشتباه دیگران را دربارۀ خود ببخشد؛ در ارتباط با دیگران از کلمات محبت آمیز و دوستانه استفاده کند؛ برای انجام کارهای خود، دوستانش را  بهزحمت نمیاندازد به  همکلاسان وهم سالان خود در انجام وظایف یادگیری کمك کند؛ در برابر رفتارهای ناپسند خود پوزش بخواهد و رفتار خود را اصلاح کند؛ نظم و انضباط را در خانه، مدرسه و اجتماع رعایت کند .در مطالعۀ تطبیقی این دو کشور از بعد توجه به جایگاه  کمک رسانی و نیکوکاری، به نظر  میآید که کشور ژاپن توجه ویژه به این امر دارد،  به طوریکه مدارس را موظف  میکنند تا تربیت اخلاقی را از طریق همه فعالیتهای آموزشی خود ارائه دهند. درصورتیکه در مدارس ما، تنها از طریق برخی دروس از جمله تعلیمات دینی و برخی  فعالیتها مثل جشن نیکوکاری به این بُعد توجه میشود که به نظر  می آید برای آموزش و نهادینه کردن چنین موضوع مهمی کافی نیست.

بحث و نتیجه

با توجه به اهداف مقاله، در برنامه درسی نیکوکارانه باید به سه عنصر مهم توجه شود: خانواده، مدرسه و اجتماع. آموزش اخلاق وظیفۀ این سه عنصر است و چون مدارس از جامعه جداشدنی نیستند باید تربیتی اتخاذ شود که آموزشهای اخلاقی در برنامه های مدارس  به طور خاص گنجانده شود (شریف زاده،1374). از طرف دیگر مدارس ابتدایی به عنوان پایه و اساس نظام تعلیم و تربیت، اثرگذارترین وظیفه را بر دوش دارد.

غالباً تعبیر ما از نیکوکاری این بوده است که افراد بی نیاز به افراد نیازمند کمک مادی کند، درصورتیکه در بسیاری از کشورهای دیگر نسبت به  فعالیتهای نیکوکاری نگرش متفاوتی وجود دارد،  به طوریکه شامل  گسترهای از فعالیت داوطلبانه به نفع نوع بشر و  محیط زیست و… است؛ بنابراین باید  آموزشهایی که در این راستا به  دانشآموز داده  میشود شامل تمامی این  فعالیتها باشد .حال با توجه به آنچه گفته شد، در یک  جمع بندی می توان اذعان نمود که نظام تعلیم و تربیت رسمی و عمومی در دوره ابتدایی در موضوع تربیت نیکوکارانه دارای خصلت گریز از برنامه ریزی است. باوجود ارزش رسمی بسیار زیاد آموزش نیکوکاری، مشاهده  میشود که در عمل، این مسئله  به طورجدی وارد این عرصه نشده است. تربیت دینی نیز عموماً در کشورهای اسلامی به ویژه ایران  بهعنوان یک ماده درسی مستقل ارائه  میشود و بیشتر به طرح مباحث اعتقادی و احکام شرعی پرداخته است، این در حالی است که احیای ارزشهای مشترك انسانی و نیز  ارزشهای اصیل اسلامی و بازگشت به اصول  فراموش شده انسانیت، شرط لازم برای حاکمیت بخشیدن به اسلام در جامعه ما است.

 

لیلا عیاری

منابع

  1. آزاد ارمکی، تقی 1376(. جامعه شناسی ابن خلدون ) چاپ اول. تهران: انتشارات تبیان.
  2. اُلسون، متیو اچ. هرنگهان،بی.آر( 1389). مقدمهای بر  نظریههای یادگیری. ترجمه  علیاکبر سیف (چاپ شانزدهم). تهران: نشر دوران.
  3. ایکه موتو، تاکو( 1391). تربیت اخلاقی در ژاپن: دلالتهایی برای مدارس آمریکا، ترجمه یحیی قائدی، تهران، مدرسه.
  4. برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران(1389)، نگاشت چهارم، تهران، شورای عالی آموزش وپرورش و وزارت آموزش وپرورش.
  5. بیان فر، فاطمه. ملکی، حسن. سیف، علی اکبر. دلاور، علی( 1389). تبیین اثر برنامه درسی پنهان مدارس بر  بازدههای عاطفی یادگیری در  دانش آموزان دوره راهنمایی  به منظور ارائه مدل. فصلنامه مطالعات برنامه درسی ایران. تابستان 1389. شماره 17
  6. سیف،علی اکبر( 1368)، طبقه بندی هدفهای تربیتی، تهران، انتشارات رشد.
  7. شریعتمداری، علی(1393)، جامعه و تعلیم و تربیت، تهران، انتشارات امیرکبیر.
  8. گنجی، محمد و الماسی بیدگلی، احسان(1391)، تبیین وضعیت نیکوکاری در بین شهروندان کاشان، مجموعه مقالات همایش ملی وقف (با تأ کید بر آموزش عالی)، دانشگاه کاشان.
  9. ملکی، حسن(1381). برنامه ریزی درسی (راهنمای عمل). تهران: انتشارات مدرسه.
  10. محسنی، نیک چهره( 1392). نظریه ها در روانشناسی رشد، جلد 3، تهران: انتشارات جاجرمی.
  11. نقیب زاده، میر عبدالحسین؛ نوروزی، رضاعلی( 1389). تحلیلی بر اهداف تربیت اخلاقی و اجتماعی. جامعهشناسی کاربردی، شماره 37
  12. نوذری، محمود( 1389)، بررسی تحول ایمان به خدا در دوره کودکی، نوجوانی و آغاز جوانی: رویکردی  روانشناختی دینی. رساله دکتری. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره.
  1. وحدتی شبیری، سید محمدرضا(1390)،  تبیین جایگاه تربیت اخلاقی تدریس و متون آموزشی، نشریه راه تربیت، سال ششم، شماره 16.
  2. Souety, T (1976). School and Progress in Japan. Pergamon, Oxford.
  3. Zettler, I. Hilbig, B. E. & Haubrich, J. (2011). Altruism at the ballots: Predicting political
نظرات[ 0 ] | موضوع: مقالات | 1400/10/21 | | |
 بدون نظر
کلیه حقوق متعلق است به بنیاد خیریه آلاء
دفتر مرکزی: ایران- اصفهان-خیابان آیت الله غفاری- کوچه ی آیت الله سعیدی -بنیاد خیریه راهبری آلاء
کد پستی :8197113766 تلفن تماس 35522006-۳۱-۹۸+ فکس: 35522010-۳۱-۹۸+
دفتر تهران: ایران- تهران- بزرگراه جلال آل احمد به سمت غرب - بعد از پل نصر(گیشا) پلاک 139
کد پستی: 1446667451تلفن تماس : 86015321-۲۱-۰۰۹۸ فکس: 88258900-۲۱-۰۰۹۸
پست الکترونیک : info@ala.org.ir