آخرين بروزرساني چهارشنبه 22 دی 1400

مدل تربیت اسلامی نیکوکاری

پرسش اصلی این پژوهش، چیستی مدل جامع تربیت نیکوکارانه بر اساس منابع اسلامی است.

پژوهش با این  پیش فرض انجام شده است که مدل مفهومی کاملی درزمینۀ تربیت نیکوکارانه از متون دینی استخراج پذیر است. این پژوهش با رویکرد اکتشافی و استفاده از روش استقرایی یا داده بنیاد و کشف شبکه معنایی، به دنبال مدلی است که سازۀ مفهومی فوق را با بهترین جامعیت و تعادل نمایندگی کند. یافته ها نشان  میدهد: تغییر نگرش، راهبردهای مدیریتی، جزای الهی، تقویت فضائل و ایجاد توجه، عوامل مؤثر را تشکیل  میدهند. متغیرهای  زمینه ساز نیز عبارت اند از: فطرت و شکوفایی، رشد عقلانی ،رشد توحیدی،آخرت گرایی، رشد تقوایی، رشد تولی، ارزشها و فضائل، آداب، سنن و عادات. متغیرهای بازدارنده هم  عبارت اند از: خودمحوری، دنیادوستی، فرومایگی، سوء مدیریت، فرهنگ ناسپاسی، انحراف فکری، بدخواهی و غفلت. نتایج و پیامدهای این مدل تربیتی نیز شامل رفع کمبودهای فردی و اجتماعی، امنیت، آرامش فردی و اجتماعی، پاکی مال و جان، قرب الهی، پاداش الهی، نفوذ در دیگران و همبستگی اجتماعی هستند. این  یافته ها با نتایج  پژوهش های متعددی همخوانی دارد.

اسلام دینی است که اساس آیین خود را با عنایت به اجتماع بنا نهاده و برای روابط اجتماعی اهمیت زیادی قائل است. فرهنگ  نوع دوستی و نیکوکاری، از  مهمترین  بخشهای فرهنگ عمومی و از  تأمین کننده های اصلی حیات طیبه در جامعه سالم و اسلامی است. با توجه به همین مطلب در این پژوهش سعی شده است، مدل جامع تربیت نیکوکارانه بر اساس منابع و متون اسلامی ایجاد شود تا راهنمایی برای عمل در  حوزههای مختلف اجرایی قرار گیرد. پرواضح است که مدل  ارائه شده دریافت نویسنده از متون بررسی شده است که شاید نیازمند اصلاح باشد؛ اما  ازآنجهت که اولین کار در این شمایل است ،امکان دارد راهگشای این بحث باشد.

1. روش و مراحل پژوهش

هدف از پژوهش حاضر طراحی مدلی است که با بیان مفاهیم و روابط میان آنها بتواند مقوله تربیت نیکوکارانه را مفهوم سازی نماید؛ بنابراین، پژوهش حاضر در بخش اول خود از حیث رویکرد استقرایی و از حیث هدف، اکتشافی است. برای دستیابی به این منظور استراتژی مفهوم سازی داده بنیاد برگزیده شد.

روش تحلیل  دادهها روش اجتهادی و سپس قیاس استقرایی و استعلایی است. در این پژوهش، پس از گردآوری  دادهها که بر اساس  کلیدواژه ها و نیز مفاهیم کلیدی، از متونِ بیش از حدود 600 فراز و آیه قرآنی و هزار روایت که در گزینش دوم به حدود 300 روایت تقلیل یافت، عبارتهای مد نظر  دسته بندی شده است و از هر عبارت مفهوم یا مفاهیم کلیدی آن عبارت استنتاج  میشود. در گام بعدی  کدها یا  نمایه های حاصل، تحلیل و در دسته هایی که با یکدیگر موضوع مشترکی دارند،گروهبندی میشوند.این موضوع مشترک زیر نامِ «مفهوم »شناخته میشود. پس ازدسته بندی مفاهیم، مفاهیم مشترک در کنار یکدیگر تشکیل یک «مقوله» را میدهند که دارای مفاهیم کلان و انتزاعی ترهستند. به عنوان نمونه، نمودار مسیر استخراج مقوله «تغییر نگرش» چنین است:

در این نمودار، از معانی  استخراج شده از آیات و روایات (کدها یا  نمایه ها)، سه نگرش مفهومی جدید دربارۀ خدا و صفات و افعال او، اموال و  داراییها و معنای نیکوکاری به وجود  میآید که به همین ترتیب بر یکدیگر نیز تأثیرگذار هستند. مجموع  اینها با عنوان «تغییر نگرش»  مقوله بندی و در مدل، در قسمت «عوامل مؤثر»  مفصل بندی  شده اند.

شکل گیری مفاهیم و  مقوله ها درنهایت به ظهور تئوری منجرمیشود.این تئوری میتواند در قالب مدلی متشکل از روابط ساده و یا چندگانه نمایش داده شود .

(دانایی فرد ،1384؛ پور سعید و شامحمدی ،1391). در علوم اجتماعی، مدل با بیان عناصر و اجزا و روابط منطقی میان مفاهیم موجود در یک پدیده به نظم بخشی و ساده سازی واقعیت اجتماعی می پردازد.اثربخشی مدل وابسته به قدرت  نظم بخشی، هماهنگی با واقعیت، کاربردی بودن، قدرت تبیین و تشریح و  پیش بینی  پدیده هاست (گودرزی و رودی ،1390). مبتنی بر مفاهیم و مقولات  به دست آمده از مرحلۀ کشف مفاهیم و مقولات که در بالا آمد،  میتوان مدل جامع تربیت نیکوکارانه را مبتنی بر منابع اسلامی و  زیرمجموعه های ابعاد،عوامل مؤثر، متغیرهای زمینه ساز ، متغیرهای بازدارنده و نتایج وپیامدها ترسیم نمود.

  1. 2. تبیین مدل

مدل از پنج بخش عمده تشکیل شده است:

2.1. ابعاد: بخش مرکزی که حولِ تربیت نیکوکارانه ترسیم شده است، ابعاد موضوع  میدهد که شامل نیات، احکام، آداب، مدیریت، موارد و مصادیق است. نیات اشاره دارد به  مجموعهای عظیم از آیات و روایات که نیت خوب داشتن و مسئله اخلاص و پرهیز از ریا، یا انفاق  بهقصد منت و اذیت را مطرح  میکند. احکام، اشاره به تقسیم انفاق برای مبنای احکام  پنجگانه است.  انفاق واجب مانند خمس و زکات و دیه و فدیه و نفقات واجب ،انفاق مستحب مانند صدقات مستحب و انفاق حرام مانند انفاق برای بستن راه خدا است. آداب، اشاره دارد به  سنتها و  روشها و ظرایفی که در چگونگی انجام کار خیر ،اسلام به آن توجه  میکند. مواردی چون ترجیح نیکوکاری پنهان بر آشکار از این  دستاند. دربارۀ مدیریت و موارد و مصادیق در بخش عوامل مؤثر صحبت خواهیم کرد.

2.2. عوامل مؤثر: عواملی که  متغیرهای ثابت اصلی رادر فرایند تربیت تشکیل میدهند.

در این میان،  تغییر نگرش،  غالب ترین راهبرد تربیتی قرآن در تأثیرگذاری بررشد نیکوکاری است. انس با قرآن نشان  میدهد که این کتاب آسمانی، نگرش رایج دربارۀ مفاهیم زندگی دنیایی را در پرتو توجه به صفات الهی رنگی دیگر  میزند.

راهبردهای مدیریتی، شامل  مجموعهای از وظایف حاکمیتی و مدیریت اجتماعی مطرح شده در قرآن است که در اینجا در مقیاس نظام عمومی تعلیم  و تربیت موردتوجه است. ازجمله  مهمترین  راهبردهای مدیریتی، تثبیت خط فرمان در شبکه پیوند ولایی که شامل دستورات الهی به مؤمنین، دستورات خداوند متعال به پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله وسلم) وامربه معروف و نهی از منکر در دو حیطه حاکمیتی و عمومی است. خلق موقعیتهای تربیتی و اعمال  تقویتهای مدیریتی، از این راهبردها هستند. ترویج فرهنگ شکر، نیکی به نیکوکاران، مقابله به بهتر، ناشکری نکردن،  کم شکری، مقابله به بدی و در همین راستا بزرگداشت نکوکاران و تقویتهای غیرمستقیم مانند الگوسازی و تقویت مشاهدهای ازهمین دستاند.

جزای الهی، یکی از ابزارهای پربسامد در ایجاد جاذبه منطقی و عاطفی در مخاطب است. جزای الهی اشاره دارد به وعده پاداش و عقوبت در دو بخش دنیوی و اخروی.

تقویت فضائل بخش مهمی از رسیدگی به پایۀ کارهای نیکوکارانه است. قرآن کریم ،اعمال ما را بر اساس شخصیت که برآیند صفات ماست  میداند و درواقع،  اینها  ریشههای اعمال ما به حساب  میآیند. تقویت توحید و ایمان به خدا در رأس این فضائل است و تقوا و خدا ترسی ازآن ناشی  میشود. تکرار کلمه فضل در روایات بسیار زیاد  بهعنوان ریشه احسان وهمینطور صفاتی چون کرامت(مهمترین و پربسامدترین)، مروت،  صبر، نیک سرشتی،شرافت،همت بلند، دوراندیشی ،عادات پسندیده در این فضا است. بخل و حرص  به عنوان صفات مقابل مطرح شده است. خودِ احسان و انفاق، یکی از عوامل از بین برندۀ این  ریشه های منفی است.

همچنین آیات و روایات  بیشماری در توجه دادن به مصادیق نیکوکاری واردشده که  نشان دهندۀ تأثیر این توجه در ترویج و رشد این فضیلت عام است. از مصادیق برجسته نیکوکاری باید به زکات و  پرداخت های مالی واجب و مستحب، اطعام ،صله،  تعاون،  هدیه، مهمان نوازی، قرض الحسنه،  شاد ساختن دیگران با رفع احتیاجشان، اصلاح  ذات البین و  یتیم نوازی اشاره کرد. برای موارد مصرف نیز به پدر و مادر، نزدیکان، نیازمندان، نجیبان و مؤمنان تأ کید شده است.

2.3. متغیرهای  واسطهای:  بخشهای سوم و چهارم،  متغیرهای  زمینه ساز و بازدارنده هستند که با تأ کید بر  متغیرهای  واسطه ای و  زمینه ای، از طریق تأثیر بر عوامل مؤثر ،در  شبکه ای بسیار پیچیده کارکرد دارند.  برای نمونه،  تربیت  زیبایی شناختی و  ارزش های وابسته به آن،  همزمان در  مؤلفه های «شکوفایی فطرت» و « ارزشها» دنبال میشود و زمینه را برای گرایش به انفاق فراهم  میکند. نماینده  بازدارنده ها که شرح برخی از آنها در بخشهای بالا آمده است، نیزعبارت اند از:

  1. 1. دنیا دوستی با زیرمجموعه هایی چون تکاثر، اسراف و تبذیر،  ذخیره سازی و اکتناز(گنج پردازی)،حرامخواری و ربا و اکل مال بالباطل و مال مردم خوری، ترس از انفاق ،ترس از آینده؛ 2. بدخواهی با مؤلفه هایی نظیر گناه پیشگی (اثم)، دشمنی، دورویی ،بدخواهی برای دیگران؛ 3. فرومایگی با اشاره به دنائتهای نفسانی و رذایل اخلاقی؛ 4. سوء مدیریت نظیر فرهنگ ناسپاسی، خود محوری، انحراف فکری و غفلت.

2.4. خروجی: بخش پنجم، به خروجی مدل اشاره  میکند که با عنوان نتایج و  پیامدها ،آثار مستقیم و غیرمستقیم تربیت نیکوکارانه را نشان  میدهد. رفع  کمبودهای فردی و اجتماعی، به رفع فقر و تبعات آن، ضروریات جامعه ،ازجمله نیاز های امنیتی همچون جهاد و سایر نیاز های فردی و اجتماعی اشاره  میکند.  امنیت  مقولهای است که با  مؤلفه هایی چون ثبات، محافظت، تأمین نیاز های امنیتی،  انسجام و همبستگی اجتماعی مرتبط و در  حوزه های فردی و اجتماعی صادق است.  ایمنی از  عذابهای دنیوی و اخروی،  از بین رفتن  نعمتها و  برکتها نیز بخشی از همین مقوله است. مقوله آرامش به آرامش روحی فردی و اجتماعی اشاره میکند که با مؤلفه های دیگر همچون امنیت، همبستگی و نفوذ ،ارتباط پرمعنا دارند. پاکی مال و جان به مفهومی پربسامد درآیات و روایات اشاره دارد که تطهیر  روح ها را از  بیماریهایی مانند خود محوری، دنیا دوستی، بخل ،

فرومایگی، بدخواهی و نفاق و پاکی مال از  آلودگیها موجب قرب الهی، نماینده مفاهیمی چون محبت، مغفرت، رحمت و هدایت الهی است. پاداش الهی نیز شامل پاداش دنیوی اعم از جبران، تثبیت، افزایش و برکت  نعمتها و پاداش اخروی است.

 نتیجه گیری

مدل تربیت نیکوکارانه دارای پنج بخش است: ابعاد، عوامل مؤثر، متغیرهای زمینه ساز، متغیر های بازدارنده، نتایج و پیامدها.

تغییر نگرش، به عنوان غالب ترین راهبرد تربیتی قرآن در تأثیر گذاری بر رشد نیکوکاری است. انس با قرآن نشان  میدهد که این کتاب آسمانی، نگرش رایج در مورد مفاهیم زندگی دنیایی، اموال و امکانات، انفاق و احسان، و… را در پرتو توجه به صفات الهی رنگی دیگر  میزند .

راهبردهای مدیریتی، شامل  مجموعه ای از وظایف حاکمیتی و مدیریت اجتماعی مطرح شده در قرآن است که در اینجا در مقیاس نظام رسمی تعلیم و تربیت مورد توجه است. تثبیت شبکه ولایت و امر به معروف و نهی از منکر، خلق  موقعیتهای تربیت و  فرهنگ سازی، تثبیت نظام های تقویت، اصلاح ساختاری و نهادی، و …از این دست است .

جزای الهی،  یکی از ابزارهای پربسامد در قرآن است که در ایجاد سه نوع جاذبه منطقی وعاطفی در مخاطب مؤثر است، و به پاداش و عقوبت در دو بخش دنیوی و اخروی اشاره دارد.

تقویت فضائل، بخش مهمی از رسیدگی به مبادی افعال نیکوکارانه است. تقویت توحید و ایمان به ربوبیت و مالکیت حقیقی خدا در رأس این فضائل است و تقوا و خدا ترسی و پروای دنیا وعقبی از آن ناشی میشود. خود احسان و انفاق، یکی از عوامل تقویت فضائل و از بین برنده رذائل مربوط است.

آیات و روایات بی شماری در توجه دادن به مصادیق نیکوکاری و موارد شایسته آن وارد شده،  که نشان دهنده تأثیر این توجه در ترویج و رشد این فضیلت عامّ است .از موارد مصرف  تأ کید شده  میتوان به  اینها اشاره کرد: 1.پدر و مادر؛ 2. نزدیکان؛ 3.نیازمندان؛ 4.نجیبان؛ 5.مؤمنان.  مصادیق برجسته نیکوکاری شامل زکات و  پرداختهای مالی واجب و مستحب، اطعام، صله، تعاون، هدیه،  مهمان نوازی ، قرض الحسنه،  شاد ساختن دیگران با رفع احتیاجشان، اصلاح ذات البین ، یتیم نوازی است.

در پایان باید گفت معنا و ارزش این مدل تربیتی نیکوکاری زمانی مشخص  میشود که با مدل مقابل خود که همان مدل لیبرال یا  سرمایه داری است، مقایسه شود. برای مثال، در  بازدارنده های نیکوکاری مسئله دنیادوستی و حب مال و  ثروت اندوزی دیده  می شود؛ درحالی که همین موارد به عنوان ارزش ها و غایت سرمایه داری مطرح اند.  در نگرش  سرمایه دارانه،  ثروت از به دست آوردن مال محتاجان زیاد میشود؛ درحالیکه در نگرش اسلامی،  ثروت ثروتمند با مشارکت مالش با نیازمندان، جایگزین، تثبیت،  تصفیه و نمومی یابد.  درحالی که در سرمایه داری دستیابی به اموال دیگران هدف است،  در نگاه نیکوکارانه خدمت به جامعه و تأمین نیازهای بندگان هدف است.

ایمان ابراهیمی

منابع:

  1. قرآن کریم.
  2. ابن فارس، ابوالحسین احمد، معجم مقاییس اللفۀ، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول ،1404.
  3. احمدی میانجی، مکاتیب الائمۀ علیهم السلام، قم، دار الحدیث، چاپ اول ،1326 ق.
  4. ایزوتسو، توشیهیکو، خدا و انسان در قرآن، معنیشناسی جهانبینی قرآنی، ترجمه احمد آرام ،تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ،1368.
  5. ایمانیان، حسین، و ایروانی زاده، عبد الغنی، دریچهای بر نقد اجتماعی در قرآن – جامعه جاهلی و بخشش -، علوم قرآن و حدیث، شماره 81، پاییز و زمستان 1387.
  6. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، قم، دفتر تبلیغات ،1366.
  7. جلالی، مهدی، شمشیری، رحیمه، و حیدریان شهری، زهره، بررسی احادیث اختصاص احسان به افراد نجیب و دیندار، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال دوازدهم، شماره 26، تابستان 1394.
  8. دانایی فرد، حسن، تئوری پردازی با استفاده از رویکرد استقرایی: استراتژی مفهومسازی بنیادی ،دانشور رفتار، سال دوازدهم، شماره 11، 1384.
  9. سروری مجد، علی، ابعاد فرهنگ احسان در قرآن و سنت، مطالعات فرهنگ ارتباطات، سال پانزدهم، شماره 57، بهار 1393.
  10. شریف الرضی، محمد بن الحسین، نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت ،1414 ق.
  11. طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین،بیتا.
  12. عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم الفهرس لألفاظ القرآن الکریم، قاهرة، دارالکتب المصریة ،1364 ق ،1945 م.
  13. عزیزی ابرقویی، ابوالفتح، انفاق در قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق ع ،1392.
  14. العسکری الجزایری، ابوهلال سید نور الدین، معجم فروق اللغویة، قم، موسسه نشر اسلامی ،چاپ اول ،1412 ق.
  15. العیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المکتبة العلمیة الاسلامیة، بی تا.
  16. فرامرز قراملکی، احد، اصول و فنون پژوهش در گستره دین پژوهی، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه های علمیه، چاپ چهارم ،1391.
  17. الفراهیدی، خلیل بن احمد، ترتیب العین، به کوشش محمد حسن بکایی، قم، نشر اسلامی،1414ق.
  18. فیض کاشانی، ملا محمد محسن، الوافی، اصفهان، مرکز تحقیقات امیر المومنین، چ اول ،1406 ق.
  19. کلینی، ابو جعفر محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، دار الاضواء ،1405 ق.
  20. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، تهران، مکتبة الاسلامیة، چاپ دوم ،1386 ق.
  21. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرۀ المعارف قرآن کریم، ج2و4،دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم ،1383.
  22. مسعودی پور، سعید، و خیری، بهرام، جاذبه های تبلیغاتی مطلوب در بازاریابی اجتماعی انفاق بر اساس  آموزههای قرآنی، اندیشه راهبردی، شماره 15، بهار و تابستان 1393.
  23. مصطفایی، محمد، و غروی نائینی، نهله، مفهوم شناسی احسان در قرآن کریم با بررسی حوزه معنایی احسان فردی، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال هفتم، شماره 13، 1389.
  24. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ،چاپ اول ،1374.
  25. مطهری، مرتضی، عدالت از نظر علی علیه السلام، مجموعه آثار، ج25، قم، صدرا ،1382.
  26. مهرابی، امیرحمزه و همکاران، معرفی روش شناسی نظریه داده بنیاد برای تحقیقات اسلامی ،مدیریت فرهنگ سازمانی، سال نهم، شماره 23، 1390.
  27. وحیده، فخار نوغانی، معنا شناسی واژه احسان در قرآن، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره

5، پاییز و زمستان 1393.

 

نظرات[ 0 ] | موضوع: مقالات | 1400/10/22 | | |
 بدون نظر
کلیه حقوق متعلق است به بنیاد خیریه آلاء
دفتر مرکزی: ایران- اصفهان-خیابان آیت الله غفاری- کوچه ی آیت الله سعیدی -بنیاد خیریه راهبری آلاء
کد پستی :8197113766 تلفن تماس 35522006-۳۱-۹۸+ فکس: 35522010-۳۱-۹۸+
دفتر تهران: ایران- تهران- بزرگراه جلال آل احمد به سمت غرب - بعد از پل نصر(گیشا) پلاک 139
کد پستی: 1446667451تلفن تماس : 86015321-۲۱-۰۰۹۸ فکس: 88258900-۲۱-۰۰۹۸
پست الکترونیک : info@ala.org.ir