آخرين بروزرساني یکشنبه 03 آبان 1394

کارآفرینی نبی اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) در پرتو قرآن کریم

 

مقدمه

 

کار و فعّالیت از صفات جمال خداست که (کل یوم هو فی شأن) هر روز دست اندرکاری دارد و این صفت در عالمیان نیز تجلّی یافته چرا که هیچ موجودی را باطل و بیهوده نیافرید ( و ما خلقنا السّموات و الارض و ما بینهما باطلا) آسمان‏ها، زمین و هر آن چه را در میان آن‏هاست بیهوده نیافریدیم.  همه در حال تکاپو و تلاشند (کل یجری لأجل مسمی) همه در حال حرکتند تا زمان معیّن. تلاشی برای ادامه‏ی حیات و حیاتی برای شناخت و ستایش آن کارگردان مُلک عالم هستی: (َّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِه‏) هیچ چیزی نیست جز آن که در ستایش او تسبیح گوست. (اسرا/44)

 

تنوّع آفریده‏ها، گونه‌گونی کارشان را ایجاب کرده‌است در این میان انسان پیچیده‏ترین آفرینش را دارد. این خصوصیت او را توانمند ساخته تا با تسخیر امکانات بیشتر، کارهای متنوّعی را انجام دهد:

 

(سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَة) هر آن چه در آسمان ها و زمین است در اختیارتان قرار داد و نعمت‏های آشکار و پنهان خود را بر شما فزونی بخشید و زمین را آباد سازد. (ُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها…) (او شما را از زمین آفرید و بر آباد سازی آن گماشت.)(هود/61)

 

بهره گیری صحیح از امکانات، به آموزش و ایجاد فرصت‏های فعّالیت نیازمند است که پیامبران الهی سهم چشمگیری در این امر داشته‏اند.

 

حضرت آدم با هبوط بر زمین برای تأمین معاش به کشت و زرع گیاهان خوراکی قدام نمود. (عیاشی، ص40) ادریس نبی(علیه‏السّلام) برای نخستین بار دوختن لباس را آموزش داد. (مجلسی، ص 279) حضرت نوح(علیه‏السّلام) ساختن کشتی را پایه‏گذاری کرد(هود/37) و داود پیامبر(علیه‏السّلام) تولید زره را ابداع کرد (انبیا/80) سلیمان نبی پریان انسان‏ها و پرندگان را به خدمت گرفت (نحل/18) و جدای از تولید کالا مهم‌ترین کار پیامبران تبلیغ رسالت و سازندگی افراد جوامع و برقراری عدالت بوده است تا حدّی که برخی از آنان با تشکیل حکومت، آموزه‏های وحیانی را عملی ‏کردند. نمونه‏ی آن‏ها حضرت یوسف در مصر، موسی در جامعه‏ی بنی‏اسرائیل، سلیمان در فلسطین و خاتم پیامبران حضرت محمّد بن عبدالله(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) در حجاز است.

 

اصولاً در سایه‌ي تشکیل نظام سیاسی فرصت‏های کارآفرینی بیشتری برای رهبران و دست اندرکاران آن نظام فراهم می‏گردد و اگر آن نظام، الهی باشد؛ عدالت اجتماعی در حوزه‏ی اشتغال برپا می‏گردد؛ زیرا رهبران الهی بر اساس آموزه‏های وحیانی، و نه استبداد به رأی، از ابزار قدرت و امکانات برای اجرای عدالت استفاده می‏کند. «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزيز؛ پیامبرانمان را با دلایل روشن فرستادیم و کتاب آسمانی و قانون عادلانه به آنان دادیم تا مردم عدالت را بر پا دارند. آهن را آفریدیم که در آن ترس سخت (جنگ) و سودهایی برای مردم دارد و تا خدا بداند چه کسی او و پیامبرانش را با (ایمان) غیبی یاری می کند، که خداوند نیرومند و بزرگ است».(حدید/25)

 

پیامبر اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) با بر پایی نظام اسلامی در مدینه از یثربی که صد سال جنگ میان دو قبیله‏ی اوس و خزرج بر آن حاکم بود، مدینه‏ی فاضله‏ای پر تلاش و تکاپو و بالنده، صاحب برترین شهری با فرهنگ‏ و قدرتمند و … ساخت که کارآفرینی حضرت(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) سهم مهمّی را در ایجاد این مدینه به خود اختصاص داد.

 

تولید کار حضرت با توجّه به مفهومی که ایشان در آن جامعه از کار ارائه کردند، از حوزه‏ی اجتماعی فراتر می‏رود و ابعاد فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را نیز در‌بر‌می‏گیرد. آگاهی از تفاوت مفهوم کار در علم اقتصاد و سیره‏ی نبوی(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) ما را به وسعت نظر حضرت در این مقوله، متوجّه می‏سازد.

 

الف: مفهوم کار

 

1.در علم اقتصاد

 

اقتصاددانان تعریف‏های متعدّد امّا نزدیک به هم، از کار ارائه کرده‌اند:

 

الف:کار عامل دوّم تولید و یکی از آثار زندگی انسان و مظهر نیرومندی و تداوم آن است) (الموجز فی الاقتصاد، ص 48)

 

ب:(کار هر فعّالیتی است که انسان، با اراده، قصد و از روی هوشیاری انجام می‏دهد و در حال انجام دادن آن احساس درد و رنج می‏کند و هدف او از این فعّالیت تولید ثروت است؛ یعنی تولید چیزهایی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم نیازهایش را بر طرف سازد.) (درس‏هایی از اقتصاد سیاسی، ص 79)

 

تعریف اوّل نسبت به دوم، عام‏تر است ولی در هدف اصلی از کار یعنی “تولید” تفاوتی ندارند؛ گرچه در تعریف دوم، اراده، قصد و هوشیاری واندیشه در کار دخیلند؛ یعنی، اگر فعّالیت فاقد یکی از عوامل نامبرده باشد کار نامیده نمی‏شود، امّا این تفاوت ثمره‏ای را در پی ندارد.

 

تعریف‏های بسیار دیگری نیز وجود دارند که در درآمدزا بودن کار مشترکند و چنان که خواهیم دید با مفهوم نبوی تفاوت بسیاری دارند.

 

2.کار در مفهوم نبوی (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله)

 

در قرآن کریم و سنّت نبوی از فعّالیت‏های ارادی انسان تعبیر به عمل شده است و کار از مصادیق عمل به شمار می‏رود. بر این اساس مفهوم کار را باید از مفهوم عمل دریافت.

 

“عمل” در لغت عرب، مترادف حرفه و فعّالیت است (ابن منظور، ص‌476) امّا در اصطلاح قرآن معنای وسیع‏تری دارد و شامل هر نوع فعالیت با قصد و اراده بود (راغب، مادّه‌ي عمل) و نظر به مطابقت یا مخالفت با شریعت به دو نوع صالح و غیر صالح (طالح) تقسیم می‏شود.

 

یافتن لفظی معادل کار به مفهوم اقتصادی در منابع اسلامی، کاری بس دشوار است. امّا شاید بتوان (جهات معیشت) یا (معایش) را بهترین معادل دانست. این عبارت را از حدیث امام صادق(علیه‏السّلام) برگرفته‏ایم. در این حدیث کسی از امام(علیه‏السّلام) درباری راه‏های تأمین زندگی، کسب درآمد و معامله میان مردم می‏پرسد و امام(علیه‏السّلام) در پاسخ می‏فرمایند: (جَمِيعُ‏ الْمَعَايِشِ‏ كُلِّهَا مِنْ‏ وُجُوهِ‏ الْمُعَامَلَاتِ‏ فِيمَا بَيْنَهُمْ مِمَّا يَكُونُ لَهُمْ فِيهِ الْمَكَاسِبُ أَرْبَعُ جِهَاتٍ مِنَ الْمُعَامَلَات‏)؛ پس از آن هم نوع معامله را بر می‏شمرند که شامل انواع ولایت‏ها، تجارت‏ها، اجاره‏ها و صنایع است.(حرانی، 346)

 

این مفهوم گرچه جامع است. امّا مفاهیمی چون احیای موات، وقف و… را دربرندارد؛ امّا کارآفرینی پیامبر اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) مفهومی وسیع‏تر و فراگیرتر از این است.

 

معادل دیگر کار، واژه‏ی “مکاسب” است. این واژه گرچه در مباحث اقتصاد اسلامی به معنای کلّی راه‏های درآمد است؛ امّا در حدیث وجوه معاش، به معنای معاملات چهارگانه است. افزون بر آن “کسب” در اکثر استعمال‏‏های قرآنی بار معنایی منفی دارد.

 

بر این اساس، بهترین معادل کار در قرآن «عمل» است. اعمال یا نیکند یا بد؛ یا درستند یا نادرست که در قرآن با تعبیر عمل صالح و غیر صالح یاد شده‏اند. و عمل صالح در کنار ایمان قرار گرفته و هر دو شاخصه‏ی انسان سعید را تشکیل می‏دهند.

 

از دیدگاه قرآن عملی صالح است که پاداش اخروی را در‏پی‏داشته باشد. درکارآفرینی نبی مکرم اسلام(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) نیز بیشتر پاداش اخروی کار مورد نظر حضرت بوده و  مزد‌گرفتن در بعضی از کارها مورد نکوهش و بلکه تحریم حضرت قرار گرفته است گرچه آن کار همه‏ی وقت عامل را اشغال کند؛ مانند: آموزش قرآن و واجبات دینی یا قضاوت و دادرسی… .

 

با این مفهوم از کار، گستره‏های تولید کار در سیره‏ی نبوی(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) همه‏ی جوانب فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را در‏بر‏می‏گیرد و بررسی همه‏ی جوانب آن، پژوهش وسیعی را در منابع تاریخ به ویژه تاریخ صدر اسلام و نیز منابع تفسیری و حدیثی می‏طلبد امّا در این مقاله با محور قرار دادن آیات قرآن کریم که بهترین آیین‏نامه‏ی کار آفرینی حضرت (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) بوده است؛ نمونه‏هایی از سیره‏ی نبوی را نقل می‏کنیم:

 

ب:کارآفرینی حضرت(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) در حوزه‏ی فرهنگی

 

رسالت نبی اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) با تحوّل و سازندگی فرهنگی و نشر والاترین دانش، آیات وحی، آغاز گشت. پیام این آموزه‏ها: اعتقادات و جهان بینی صحیح، فضایل اخلاقی و اصلاح کردار و اعمال افراد و ایجاد جامعه‏ای پاک کرد.

 

لذا حفظ، نشر و بیان این آموزه‏ها مورد عنایت خاص حضرت(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) قرار داشت. به این دلیل بر کتابت آیات وحی، آموختن و آموزش دادن قرآن بسیار تأکید می‏کردند.

 

علاوه بر قرآن، سخنان شخص ختمی مرتبت که در تفسیر و تأویل آیات قرآن، پند و اندرزهای حکیمانه ، نقل تاریخ، احکام فروعات دین و… بود نیز گنجینه‏ی بزرگی از دانش را تشکیل می‏داد. اهمّیت حفظ و نشر آن با قرآن برابر می‏کرد و به این دلیل کتابت حدیث نیز مورد توجّه ایشان بود.

 

حوادث تاریخی صدر اسلام چون هجرت، تغییر قبله، غزوات، سرایا، روابط با قبایل و امپراطوری‏های روم و ایران در واقعه‏ی غدیر خم و نیز مناسبت‏های فرهنگی چون: ماه رمضان، حج، اعیاد سه‏گانه، نماز جمعه و جماعات و… و سازندگی‏های اجتماعی، چون: بنای مساجد، بازارها، مقابر، راهها، پایه‏ریزی نظام‏های اداری و مالیاتی(ثبت و توزیع درآمدها و…) تحوّلات اقتصادی چون: گردآوری زکات، خمس و… همه از اموری بودند که حفظ و ثبت آن‏ها مورد عنایت حضرت(صلّی‏الله‏علیه‏و‏آله) به طوری که افرادی را بر این کار گماشته بودند. مجموعه‏ی این عنایات باعث ایجاد کار فرهنگی به ویژه آموزش، تبلیغ و نویسندگی شده بود که از این میان کارآموزش و نوشتن قرآن افراد بیشتری را پوشش می‏داد.

 

کتابت قرآن: علاقه‏ی نبیّ‏اکرم به حفظ قرآن باعث می‏شد که در دریافت آیات وحی عجله کرده و آن‏ها را بر زبان تکرار کند لذا خداوند وعده‏ی جمع آوری قرآن را به او داد. (قیامت، 16 و طه، 14)

 

قرآن کریم دو نزول دفعی و تدریجی داشت. در نزول دفعی تنها شخص پیامبر اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) از آن آگاه شد و حضرت مأموریت ابلاغ دفعی آن را نداشت، امّا نزول تدریجی قرآن در طیّ 23 سال نبوّت حضرت و در پی حادثه یا مناسبتی و به تعبیر دیگر، سبب نزول نازل می‏شد، حضرت مأمور به تبلیغ آن بود. ایشان عدّه‏ای از اصحاب را به ثبت و نوشتن آیات وحی گماشته بودند که دانشمندان علوم قرآنی تعداد آنان را تا 40 تن بر شمرده‏اند. از جمله‏ی ایشان، امیرمؤمنان علی‏بن‏ابی‏طالب (علیه‏السّلام)بود از همه‌ي نويسندگان وحی به آیات قرآن آگاه‏تر بود و هیچ آیه‏ای از قلم ایشان فرو نماند. این امر به علّت عنایت ویژه‏ی پیامبر اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) بر ایشان بود تا حدّی که اگر آیه‏ای در غیاب شان نازل می‏شد، پیامبر اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) در اولین ملاقات، آیه را برایشان تلاوت می‏کردند تا ثبت کند. (حجتی، ص ) علاوه بر آن به ایشان وصیّت کرد تا پس از رحلتش همه‏ی قرآن را از پاره نوشته‏ها در یک کتاب به صورت منظّم و مرتّب گرد آورد. حضرت علی (علیه‏السّلام)قرآن را در سه شبانه روز کار بی وقفه باز نویسی و نخستین مصحف را فراهم آورد. و به این ترتیب وعده‏ی خداوند در جمع قرآن محقّق گشت.

 

کار کتابت قرآن به کاتبان ویژه محدود نمی‏شد بلکه بسیاری ازصحابه اعم از زن و مرد که سواد خواندن و نوشتن می‏دانستند همه یا بخشی از قرآن را برای خود یا دیگران می‏نوشتند و مصاحف بسیاری پدید آمد که بعدها برخی از آن‏ها توسّط  سجستانی درکتابی به نام المصاحف فهرست شدند.

 

که از جمله‏ی آن‏ها مصحف‏های حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها)، ابن مسعود، ابی بن کعب،… مصحف خواهر خلیفه دوم از عوامل اسلام خلیفه شده بود ولی سوره‏ی طه را در آن نوشته بود و پیوسته می‏خواند. (سیوطی …………)

 

متأسّفانه اکثر مصاحف صحابه در دوران خلافت عثمان و به فرمان او با اسید سوزانده شدند تا همه به یک مصحف (مصحف امام و رونوشت های آن) رجوع کنند (حجتی، ص  )

 

کار کتابت قرآن در جامعه‏ی مسلمانان نهادینه شد و تا به امروز با تحوّل نگارش و صنعتی شدن آن از طریق صنعت چاپ، تولید نرم افزار کامپیوتری، ادامه دارد و بسیاری از نویسندگان، چاپخانه‏ها، تولید‏کنندگان نرم‏افزارهای رایانه‏ای… از کار خوش‏نویسی، ترجمه، چاپ و تولید نرم افزار قرآن مشغول و تأمین معاش می‏کنند.

 

آموزش قرآن

 

تعلیم و تعلّم آیات وحی در جامعه‏ی نبوی، نشاط و جوشش بسیاری را به همه‏ی اقشار مردم بخشیده بود. نخستین معلّم قرآن خود نبیّ اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) بود که روش نظری و عملی را در آموزش پی‏گیری می‏کرد و از آغاز نزول قرآن و هم پای نزول آیات و ایمان آوردن مردم به آموزش آن می‏پرداخت.

 

حضرت (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) پس از اطمینان از صحّت قرائت بزرگان صحابه آنان را به مدینه روانه می‏کرد تا قرآن را به مردم مدینه بیاموزند. نخستین کسانی که به این منظور وارد مدینه شدند مصعب بن عمیر، عبدالله بن ام مکتوم، عمّار و بلال بودند.

 

کار آموزش قرآن در مدینه از مسجد قبا آغاز و در مسجد النّبی توسعه یافت (ر.ک، محمد‏حسین سعد‏الدین، ص 37)

 

صحابه‏ی پیامبر پس از حفظ کامل و دقیق قرآن به نشر آن می‏پرداختند و به فرزندان و کودکان و کسانی که شاهد نزول آیات نبودند آموزش می‏دادند به طوری که یک یا دو روز پس از نزول آیات عدّه‏ی قابل ملاحظه‏ای آن‏ها را حفظ کرده و بر پیامبر اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) عرضه می کردند. و بدین ترتیب بر قرائت صحیح و موثّق توفیق می‏یافتند.

 

توسعه‏ی آموزش قرآن درحیات حضرت (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) تا حدّی رسید که مرکزی همانند کانون آموزش قرائت، حفظ و تمرین قرآن به وجود آمد که آن حضرت بر آن نظارت داشت و مردم را به آن تشویق می‏فرمود. مراکزی نیز پدید آمد که بعدها به مکتب خانه شهرت یافت و به آموزش قرآن به کودکان اختصاص داشت. (محمد منیر سعد الدین، ص30) صحابه در لبیک به فرمایش پیامبر‏(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) سخت کوشش می‏کردند و حتّی اکثر اوقات و فرصت‏های زندگانی بعضی از آن ها به قرائت و حفظ قرآن می‏گذشت.

 

حاصل این تلاش‏ها تربیت حافظان و استادان برجسته‏ای بود که تنها بیش از هفتاد تن از آنان در جنگ یمامه بلافاصله پس از رحلت نبی اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) به شهادت رسیدند.

 

از میان صحابه، هفت تن به عنوان مُقرِی (استاد قرائت) مشهور شدند که عبارتند از: امیرمؤمنان علی (علیه‌السّلام) عبدالله بن مسعود، زیدبن ثابت، عثمان بن عمان، ابودرداء ، ابی بن کعب و ابوموسی اشعری.

 

بدون شک در جامعه‏ی زنان حضرت فاطمه‏(سلام‌الله‌علیها) از حافظان و استادان قرآن به شمار رفته است اگرچه اهل سنّت از ذکر نام ایشان (سلام‌الله‌علیها) در کتاب‏های خود امتناع ورزیده‏اند. (ر.ک، حجتی، صص 244-298)

 

تأمین معاش استادان قرائت

 

چنان که بیان شد کار حفظ و آموزش قرآن بیشتر وقتِ برخی از صحابه را فرا می‏گرفت امّا در عین حال مزدی بر آموزش مطالبه نمی‏کردند و در متون تاریخی نقل نشده که فردی برای آنان مقرر یا بودجه‏ای تخصیص شده باشدَ، به این دلیل مقرئی این کار را تنها برای رضای خدا و ا مید به پاداش اخروی انجام می‏داد. به ویژه که پیامبر اکرم‏(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) نیز تعیین مزد بر آموزش قرآن را در کنار قضاوت مؤذن حرام کرده بودند. (حر عاملی، ص  ) لذا مقریان از مشاغل دیگر به تأمین زندگی می‏پرداختند.

 

تبلیغ دین

 

رساندن پیام و آموزه های دین اسلام به نقاط دور از مرکز رسالت بر دوش مبلّغانی بود که آموزش نظری و عملی قرآن را می‏دانستند. با توسعه‏ی جامعه‏ی اسلامی و پیوستن مقابل دور دست به اسلام نیاز به نیروی مبلّغ رو به افزایش نهاد به این دلیل تربیت مبلّغ از میان افراد هر قبیله ضرورت یافت. امّا مسلمانان به علّت اهمّیت جهاد و با صدور فرمان جهاد چه در غزوه‏ها و چه سریه‏ها و به جبهه‏ی جنگ اعزام می شدند، لذا امر مهم تبلیغ معطل می‌ماند. این جا بود که آیه‏ی ذیل نازل شد؛ «وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُون‏» (توبه /122) (طبرسی، ص 126)

 

مؤمنان حق ندارند همگی به جهاد اعزام شوند؛ پس چرا از هر گروه از آنان عدّه‏ای نمی‏روند تا  دین را به دقّت بیاموزند تا آن‌گاه که نزد قوم خود بازگردند آنان را بیم دهند تا شاید (از گناه و کیفر خدا) پروا کنند.

 

در پی این آیه افراد با استعدادی از هر قبیله موظّف شدند نزد پیامبر اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) رفته و دانش دین را بیاموزند و برای تبلیغ نزد قوم خود برگردند.

 

و به این ترتیب نبی مکرم اسلام(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) در حدّ وسیعی به تربیت مبلّغ پرداختند و به موجب این آیه حضرت، دانشجویان علوم دینی را از جهاد معاف کرد.

 

دستمایه‏ی مبلّغان در آن زمان، آیات قرآن و بیانات نبی مکرّم اسلام(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) بود. لذا بسیاری از حافظان و استادان قرآن به این کار گماشته می شدند.

 

سوادآموزی

 

در صدر اسلام تنها 17 تن از سواد خواندن و نوشتن بهره مند بودند. حضرت رسول(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) پس از به اسارت گرفتن تعدادی از کفّار در جنگ بدر به هر یک از آنان فرمان داد تا فدیه‏ی آزادی خود را آموزش خواندن و نوشتن به 12 تن از کودکان مسلمان قرار دهند.(منیر سعد الدین، ص 231) و بدین ترتیب در فاصله‏ی کوتاهی بیش از صد تن با سواد شدند، و اینان نیز به نوبه‏ی خود به آموزش دیگران پرداختند؛ حتی زنان با سواد بسیاری نیز تربیت یافتند. از جمله معلّمان زن در زمان پیامبر‏اکرم‏‏(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) می‏توان از شقاء نام برد که به آنان نوشتن آموخت. (مقریزی، ص   )

 

حضرت با این کار علاوه بر تولید کار برای اسیران، نیروی انسانی نویسنده را در همه‏ی بخش‏های جامعه اعم از فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و… تأمین کرد.

 

ثبت و نگارش

 

ثبت قراردادهای اقتصادی، فراخوان‏های جهاد، نامه‏های سیاسی، مکاتبه‏ی بردگان، وقایع تاریخی، قباله‏ی ازدواج ، طلاق‏نامه، … از امور مورد اهتمام پیامبر اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) بودند. پس بعضی از با سوادان داوطلبانه یا به انتخاب پیامبر اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) در این امور استخدام می‏شدند. برای مثال خداوند در آیه دین، به ثبت قراردادهای اقتصادی مانند انواع عقود، دین، قرض، بیع و… فرمان داده است. (ر.ک بقره /282) مکاتبه‏ی بردگان با آقایان خود جهت تأمین درآمد آزادی خود، به نویسنده نیاز داشت.(ر.ک نور/33)

 

به موجب این آیات، افراد بی‏سواد، ناگزیر از مراجعه به نگارنده‏های آشنا به امور اقتصادی بودند از جمله این افراد : عبدالله بن ارقم، علاء بن عقبه (علی بن حسین بن علی احمدی، ص )

 

نویسندگان پیامبر اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله)

 

رسول خدا(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) علاوه بر کتابت قرآن و حدیث، برای امور حکومتی تعداد 26 و بنا بر روایتی دیگر 42 نویسنده گمارده بود. که نامشان در کتب رجال: اعلام، تاریخ اسلام و … ثبت شده است. (علی بن حسین بن علی احمد، ص 25)

 

نویسنده‌ي مکاتیب الرسول(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) پیش از معرّفی آنان درباره‏ی نیاز حضرت(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) به نویسندگان می گوید:

 

(پیامبر اکرم  از آغاز بعثت در طول اقامت در مکّه تنها به نوشتن وحی نیاز داشت که علی بن ابی طالب (علیه‌السّلام) و شماری دیگر از مسلمان با سواد، به این کار همت گماشتند. امّا با ورود به مدینه و توسعه‏ی جامعه اسلامی افزایش نیازها و گسترش روابط اجتماعی، به نویسندگانی نیاز یافت تا پیوسته مسائل و حوادث پیش آمده را بنگارند، لذا (با سواد آموزی) نویسندگان بسیار شدند و حضرت برای هر کاری نویسنده‏ای با حقوق مخصوص گماشت) (همان، ص 22)

 

وی در ادامه آنان را معرّفی می‏کند:

 

1-علی‌بن‌ابی‌‌‌طالب(علیه‏السّلام)‏ :ایشان نویسنده‏ی وحی، قراردادها ، توافق نامه‌ها، نامه‌های حضرت بود (ص 22).

 

2-اُبیّ بن کعب انصاری خزرجی: اولین نویسنده‌ي وحی در مدینه بود.

 

3-زیدبن ثابت انصاری خزرجی: او با همکاری ابی بن کعب وحی را و با همکاری عبدالله بن ارقم نامه‏های حضرت به شاهان را می‏نوشت. یعنی در غیاب یکی دیگری کار را به عهده می‏گرفت. نامه‏های میزبان سریانی برای حضرت ارسال می‏شدند. لذا به زید آموختن این زبان را توصیه کرد و او نیز آموخت.(همان)

 

4-عبدالله‌بن‌أرقم: وی علاوه بر همکاری با زیدبن ثابتَ، قباله‏ی نامه‏های حضرت رسول(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) را نیز می‏نگاشت. وی بسیار مورد اعتماد حضرت(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) بود.

 

5-علاء بن عقبه: وی هر از گاهی برای حضرت نویسندگی می‏کرد.

 

6و7-زبیر بن عوام و جهم بن صلت: زکات را ثبت می‏کردند.

 

8-حذيفه بن يمان: زكات خرما را ثبت مي‌كرد. وي رازدار پيامبر و از شيعيان اميرمؤمنان علي(عليه‌السّلام) بود.

 

9-معیقیب ابن ابوفاطمه: وی غنیمت را ثبت می‏کرد.

 

10و11و12-خالد بن سعید، مغیره بن شعبه، حصین بن نمیر، آنان امور مقطعی و فوری را یادداشت می‏کردند.

 

13-حنظله بن ربیع: وی در غیاب سه مورد اخیر، امور قطعی را تحریر می‏کرد. ( همان، ص 24)

 

و صحابه‏ی بسیار دیگری بودند که مطالبی به درخواست حضرت(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) نوشتند امّا از نویسندگان خاص حضرت، ثبت نشده‌اند. خواننده‌ي عزیز می‏تواند به کتاب‌هاي مکاتیب الرّسول(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله)، الاستعاب، سیره جلی، المناقب، تاریخ یعقوبی و… مراجعه کند.

 

کتابت حدیث

 

سخنان پیامبر اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) چون قرآن کریم از تقدّس و شرافت برخوردارند زیرا از همان قلب متّصل به ملکوت می‏جوشند و مسلمانان به موجب آیه‏ی کریمه‏ی «ماءاتاکم الرسول فخذوه و ما نهیک عنه فانتهوا» مکلّف به پذیرش و اطاعت از سخنان حضرت چون وحی قرآنی بودند. افزون بر آن نبی اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) علم واجب را در سه چیز خلاصه کرده‏اند (آیه‏ی محکمه و فریضه‏ی قائمه و سنه عادله: آیه روشن وا ستوار، واجب همیشگی حدیث راستین) (کلینی، ص 32)

 

بنابراین لزوم حفظ حدیث نبوی و علوم و موضوعات متنوّع و گوناگون نهفته در آن بر اهمیت نگارش آن می‏افزود به این دلیل پیامبر اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) همگان را بر کتابت آن بسیار سفارش می‏کردند و افرادی را بر این کار تعیین کرده بودند.

 

بر اساس روایات بسیاری از شیعه و سنّی، امیرمؤمنان علی(علیه‌السّلام) یکی از پیشتازان کتابت حدیث نبوی(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) بود. حضرت نبی اکرم(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) در جلسات متعدّد سخنان گهربار خود را بر او دیکته می‏کردند و امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) می‏نوشتند، حاصل این نوشتار به صورت کتاب جامع حدیثی در آمد که به نام جامعه یا کتاب علی(علیه‌السّلام) در آمد که پس از او از امامی به امام دیگر به همراه سایر امانت‏های امامت سپرده می‏شد. امام باقر (علیه السّلام) به اتاق بزرگی در منزل خود اشاره کرد و خطاب به حمران فرمود: «ای حمران، در این اتاق صحیفه‌ای به درازای هفتاد ذراع (معادل 35 یا 49 متر) با دست خط علی(علیه‌السّلام) و املای رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) است. اگر ما بر مردم حکومت کنیم مطابق آن چه خدا نازل کرده عمل خواهیم کرد و هرگز از مطالب این کتاب تجاوز نخواهیم کرد». (سبحانی، ص 7)

 

حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) نیز از جمله کاتبان حدیث در عصر پدر بزرگوار خود بودند که احادیث را در کتابی به نام مصحف گرد آوردند که طبق روایتی از امام صادق (علیه‌السّلام) همه‌ي احکام مورد نیاز مردم از جمله دیه‌ي خراش پوست نیز در آن است(ر.ک کلینی ، ص 240)

 

از دیگر نویسندگان حدیث می توان از عبدالله بن عمر، سعد بن عباده انصاری، جابر بن عبدالله انصاری، عبدالله بن عمرو بن عاص که هزار حدیث را در صحیفه‌ي صادقه گردآورده و … نام برد.(رک، مجید معارف ، صص68،67،5)

 

اگر قراردادها و نامه‌های حضرت(صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) را نیز از جمله احاديث نبوی برشمریم، بدون تردید می‏توانیم ادّعا کنیم که کتابت حدیث برای عدّه‌ای از جمله مشاغل درآمدزا و از راه‏های تأمین معاش به شمار می‌رفته است.

 

                                                                                نويسنده:  مائده رضايي

نظرات[ 0 ] | موضوع: مقالات | 1394/08/03 | | |


نظر بدهید

نام *
پست الکترونیک *
وب سایت
کلیه حقوق متعلق است به بنیاد خیریه آلاء
دفتر مرکزی: ایران- اصفهان-خیابان آیت الله غفاری- کوچه ی آیت الله سعیدی -بنیاد خیریه راهبری آلاء
کد پستی :8197113766 تلفن تماس 35522006-۳۱-۹۸+ فکس: 35522010-۳۱-۹۸+
دفتر تهران: ایران- تهران- بزرگراه جلال آل احمد به سمت غرب - بعد از پل نصر(گیشا) پلاک 139
کد پستی: 1446667451تلفن تماس : 86015321-۲۱-۰۰۹۸ فکس: 88258900-۲۱-۰۰۹۸
پست الکترونیک : info@ala.org.ir